Nire seiko urrea

Postdata

2006-04-02T10:05:00.000+02:00

Urte bete pasatxo ibili naiz nireseiko hau elikatzen, 2005eko martxoaren 9an hasi bainitzen. Gaur bota dut atzena. Lizarra-Garaziko garai itxaropentsuetan idatzi nituen. Geroago etorri ziren berunezko urteak. Orain berriz ere esperantzari lehioa zabaldu diogu eta, antza, behin-betiko izango omen da. Hala bedi!

Nire apunte hauek oharkabean pasa direla iruditzen zait. Ez dut gogoan inork komentariorik egin didanik. Ez zen oharrak jasotzea asmoa, garai bateko lekukotasuna ematea baizik, Del Olmo izkutatutako hori berreskuratzea memoria historikoa ez ezabatzeko.

Baditut, Egunkarian idatzitako beste zutabe batzuk hor gordeak, Izarren Hautsa izenekoan idatzitakoak. Dudan nago horiekin zer egin: beste blog bat zabaldu, honi erantsi edo Izarren Hautsa izenekoan publikatu. Ikusiko dut.

Mila esker irakurle.

Hamaika ikusteko jaioak gara! (1999-07-31)

2006-04-02T10:01:00.000+02:00

Tourra amaitu berri da eta dopin-kontrolak hizpide izan ditugu komunikabideen kirol-tarteetan. Ohituta gaude horrekin. Hala ere, harriagoa gertatzen zaigu antzeko kontrol sistematikoak beste alor batzuetan ere aplikatzen direla jakitea. Leitu berri dudanez, EEBBetako enpresa handien % 80k droga-kontrolak egiten dizkie beren langileei. Kirolariek bezala enpresa horietako enplegatuek gernu-analisiak pairatzen dituzte ustegabean.
Produktibitatea da, noski, horren aitzakia. Izan ere, EEBBetan eginiko azterketa baten arabera, enpresen produktibitatean 14,2 milioi dolar galdu ei ziren 1992an drogak hartzearen eraginez. Beraz, enpresek –dirua dirua da eta– langileen ohiturak kontrolatzeari ekin diote eta industria berri indartsu bat sortu da EEBBetan: droga-testak egiteko enpresak.
Zenbait lanbideetan horrelakorik egitea uler daiteke eta, apika, beharrezkoa ere bada: hegazkin-pilotoen kasuan, adibidez. Baina, zein zentzu du horrelako praktika zabaltzeak gizarte-kontrola ez bada? Etikoki zuzena denetz at utzita, horrelako kontrolek langiro desegokia sortzeko bidea dira, beldurra eta konfidantza-eza medio. Ebidentzia garbirik ba al dago porrua lantzean behin erretzen duen pertsona langile eskasagoa denik? Ez dirudi. Eta bestetik, droga-arazo larriak dituen pertsonari egin dakiokeen kalterik handiena lana bat-batean galtzea da, arazoa gainditzeko atea ixten zaio eta.
Halaber, eta drogak kaltegarriak direla onarturik ere, enpresak horrelako sokatik tiratzen hasten badira, non egongo da muga? Kontrolatzen hasita, enplegatuen aste buruetako tragoak kontrola daitezke, astelehenean zaldi urdina arrapaladan ibil ez dadin edota txuleta larregi jaten duten, kolesterolak hezurreri krisiak eragin baititzake edota putanerrik ba ote dagoen plantilan purgaziorik edo gaitz larriagorik harrapatzeko arriskua neurtzeko edota besaulkirola baino kirol arriskutsuagorik egiten duten, ez dezaten orkatila bihurritu korrika dabiltzanean eta baja hartu…
Zentzugabea, ezta? Bada, argi ibili, guganaino iristeak ez ninduke harrituko eta.
Gaizki esanak barkatu. The end.

Oporren ataria, (1999-07-24)

2006-03-27T22:00:00.000+02:00

Oporren atarian gauden honetan lan-mudua izango dut mintzagai. Izan ere, Irizar kooperatibak bertan garatzen ari diren euskararen erabilera areagotzeko planaren aurkezpena egin berri du. Euskara lan-munduan integratu behar dela dabil aspaldion hitzetik hortzera. Alabaina, zergatik euskara-planak enpresa munduan?
Bi ikuspegitatik arrazoi daiteke planen beharra: Ikuspegi soziolinguistikotik zein enpresa-kudeaketarenetik. Euskaltzalearen ikuspegia dateke lehena. Orain arte gizartean, hezkuntz sisteman bereziki, eginiko ahaleginaren jarraipen naturaltzat joko du, normalizazioaren bidean beste urrats bat. Beren ikasketa-prozesu ia guztia euskaraz burutu dituzten tituludunak sartzen ari dira lan-merkatuan, baina lan-munduan murgiltzen direnean, gaztelaniaz ari den mundu batekin egiten dute topo. Pertsona horiek enpresan euskaraz aritzeko ahalegin pertsonala egiten badute ere, enpresa-egituren ohitura eta prozeduren itsasoan disolbatzen diren ur-tantak dira. Beraz, enpresa-mundua euskaldundu nahi bada, enpresa osoaren ahalegin koordinatu eta zehatza behar da. Funtzio horiek betetzen dituzte euskararen erabilerako planek.
Bestetik, enpresa-kudeaketaren eredu berriek argi eta garbi adierazten dute enpresaren balioa ez dagoela soil-soilik giza kapitalarekin edo produkzioarekin lotuta. Enpresaren benetako balioa neurtzeko aipatutako bi faktore horiei beste faktore batzuk erantsi behar zaizkie, balio ukiezinak dira horiek.
Balio horien artean enpresa kokatuta dagoen gizartearekiko integrazio-maila dago eta, jakina, Euskal Herrian gizartearekiko integrazio egokia nahi duen enpresak hizkuntz kudeaketaren faktorea kontuan hartzea ezinbestekotzat du.
Elhuyarren azken 10 urtetan horrelako planak kudeatzen pilatu dugun esperientziaren arabera euskararen erabilera-planak abian jarri dituzten enpresek hiru ezaugarri nagusi dituzte: enpresa-kudeaketaren ikuspegitik eredu izatea, dinamismoa eta beren sektoreetan liderrak izatea. Ez dut uste kasualitatea denik euskarekiko jarrera ere positiboa izatea. Zorionak guztiei.

Baikonur (1999-07-17)

2006-03-19T22:28:00.000+01:00

Kazakhstango eremu zabaletan galdua. Goi-mailako teknologia estepan. Kontraste handiko lurra. Klima kontinentalaren paradigma: negu oso hotzak eta uda oso beroak. Paraje idorra gainera. Sistema sobietarraren gailurra eta amildegiaren erakusgai ere bada. Bakea aitzaki liskar diplomatikoa piztu da.
Hamahiru urte daramatza teknologia astronautiko sobietarraren harri bitxiak, Mir (bakea, errusieraz) estazio espazialak, Lurrari jira-biraka, atzen hatsa botatzeko prest, agonia luze batean. Inperioaren erorketaren lekuko izan da eta desintegrazioaren ondorioak pairatzen ari da, bakean ezin adio esanik.
Diruaren agonian bizi da Errusiako Espazio Agentzia. Ontziak espaziora bidaltzeko fondoak ezin eskuratuz, bere teknikariak ezin ordainduz… Garai bateko loria eta ospeari eusteko baliabideak murritz. Bizkitartean, inperioko bitxiaren distira moteltzen ari da. Eta Baikonurren askoren galdera edo kezka, eta gero zer? Miren heriotzak betirako bakea ekarriko al du munduko bazter honetara? Kohete-motoreen orroa isilduko al da betirako?
Historiaren ironia! Lehen arerio izan zituenak izan daitezke, gaur, salbamendu-esperantza. Nazioarteko Espazio Estazioaren karian EEBBetatik datorren diruak eusten dio, nolabait, astronautika errusiarri. Espazio-esplorazioaren naziartekotasun-kontzeptu berria dute lagun, espazioko nazioartekotasuna lehen-lehenik aplikatzen hasi zirenen oinordekoek. Ez dezagun bada ahantz, sobietar edo estatubatuar ez diren espazioan ibilitako gainerako gizakiak kosmonauta izan direla astronauta izan baino lehenago. Propaganda, nagusitasuna erakutsi nahia, izango zen helburua noski, baina europarrok Baikonurretik abiatu ginen espaziora lehen aldiz.
Malenkoliaz eta, aldi berean, liluraz beterik daude lerro hauek. Baikonur balentria askoren abialekua izan da; ni ametsetan jarri nauten izen askoren habia: Gagarin, Venera, Mir… Ez dut zoritxarraren iragarle izan gura, baina aste honetako Errusia eta Kazakhstanen arteko liskar diplomatikoak zain txarra eman dit, azken hondamendiaren estraineko seinalea izan baitaiteke. Amesgaiztoa izan dadila!

Erosi beharko det citroen berriya! (1999-07-10)

2006-03-12T19:20:00.000+01:00

Trafikoa hizpide izaten da egunero komunikabideetan. Halako istripua, asteburuetako datu beltzak edota trafiko-arduradunek eginiko sentsibilizazio-kanpainak. Trafikoa aztergai izan du Osasunerako Mundu Erakundeak duela gutxi Londresen buruturiko konferentzia batean.
Istripuak, zauritakoak eta hildakoak izan dituzte aztergai; ohizkanpoko ikuspegi batetik baina. Izan ere, ibilgailu-trafikoak jendearen osasunari nola eragiten dion aztertu dute. Gauza jakina da, halaber, hirietako giro poluitua ez dela osasunerako onuragarria, guztiz kaltegarria ostera. OMEk emaniko datuek hori baiesteaz gain, zer pentsatua damaite.
Austrian, Frantzian eta Suitzan eginiko azterketa baten arabera, trafikoak sortutako poluzioak trafikoak berak baino pertsona gehiago hiltzen ditu estatu horietan. Trafikoak hamar mila lagun inguru akabatzen ditu urtero; trafikoak sortutako poluzioak, bestetik, 21 bat mila lagun hilarazten ditu. Horri, gainera, 300.000 haur-bronkitis, infartoek eragindako 15.000 ospitaleratze eta 500.000 asma-urgentzia erantsi behar zaizkio.
Trafiko-istripuak deigarriak dira. Morboa eragiten dute. Odolak interesa pizten du. Denok jiratzen dugu burua bide bazterrean txiki-txiki egindako autoa ikusten dugunean. Poluzioak ordea astiroago egiten du lan. Bat-batean ez eta epe luzera igertzen da. Eragiten dituen minbiziak gainerako kartzinogenoen estatistiketan izkutatzen dira. Ikuskizunik ez du eskaintzen.
Horregatik, apika, asko hobetu dira errepideen egoera, automobilen segurtasun-neurriak eta handitu dira admistrazioaren kontrol-ahaleginak. Bizkitartean, gibelarago gelditu dira trafikoa murrizteko neurriak, emisioak gutxiagotzeko sistemak, erregai fosilak ordezkatzeko erregaien garapena edo garraio-sistema berrantolatzeko proposamenak.
Halaber, Karbono(IV) oxidoen emisioak direla eta, Europak ez du Kiotoko Konferentziako konpromisoa beteko. Emisoak % 8 gutxiagotu ordez beste horren beste handiagotuko ditugu.
Nora goaz? Hitzez oso berde gara, baina egitez…

Domun (1999-07-03)

2006-02-28T22:11:00.000+01:00

Gure ume garaian udazkeneroko errituala zen Domun delakoa. Asia eta Afrikako pobreentzat biltzen ei zen dirua eta hor zehar ibiltzen ginen txinatar edo afrikar baten burua irudikatzen zuen itsulapiko batekin eskean. Ilusio handiz ekiten genion umeok lanari munduko gosea pairatzen laguntzen genuelakoan.
Domuna ekarri dizkidate gogora Budapesten burutu berri den Zientziari buruzko Mundu-konferentziaren inguruan plazaratu diren datu batzuek. Zientzian eta teknologian ere garapen bidean dauden herrien limosnaren menpe bizi direla azaltzen baitute datuok.
Zientzia eta teknologiari barne-produktu gordinaren zein zati esleitzen zaion erreparatzen badiogu, nabarmena da lehen eta beste munduen arteko leizea. Gu airos gabiltza munduko batez bestekoaren gainetik (% 1,4 hau berau), planetako estatu gehienak ez dira BPGren % 0,3ra iristen. Zientzia eta teknologiarako diruak huskeria dira Latinamerikan, Saharatik Hegoalderako Afrikan, Asiako Hegoekialdean edo herri arabiarretan. Bidenabar, gu euskaldunok askoz hobeto bagabiltza ere, % 1,2 baino ez da gure gaurko egoera.
Garapen bidean dauden herrietan zientzia eta teknologian inbertitzen den diru-kopuruaren urritasuna bezain inportantea –eta, aldi berean, kezkagarriagoa– diru horien jatorria da. Diruak herri horren beraren aberastasunetik sortu beharko litzateke. Ez da hori kasua. Garapen teknologikoan inbertitzen den diruaren % 60 baino gehiago atzerriko kredituetan edo diru-laguntzetan du jatorria. Ugandak du marka: % 98. Menpekotasun erabatekoa ekartzen du horrek. Menpekotasun horrek noski erro historikoak ditu, kolonialismoaren garaian sustraituak. Mekanismo berak lan egiten du. Atzerriko diruak ez du bertako zientzi eta teknologi sarea indartzen, iraunarazi baino ez du egiten. Aski da zientzialari- eta teknologo-elitea sortzeko, gero garai bateko metropoliak zurgatuko duena lehen esklaboekin edo eskulanarekin egiten zuen antzera. Datua: 1992an Afrikan 20 bat mila zientzialari eta injineru bakarrik ei zegoen, munduko guztien % 0,36.
Budapesteko konferentziari buruzko informazio gehiagorako webgune hauetara jo dezakezue: www.unesco.org eta helix.nature.com/wcs

Zentsura eta zientzia (1999-06-26)

2006-02-19T19:32:00.000+01:00

Zentsura ez da gustuko hitza gure gizartean. Zentsura, dena dela, nonahi daukagu, geure burua zentsuratzeko joeran besterik ez bada ere. 'Seiko' hauek idazten, esaterako, lotu behar izan ditut hatzak eta iritziak kamustu komenientziaren izenean, beti ere. Komenentzia pertsonala edo instituzionala, berdin dio. Egoneza eta oroitzapen mingotsak ondorioz.
Zientziak ere ezin du zentsura gainetik kendu, giza obra den heinean. Forma batzuk nabarmenak dira: Galileok eliza katolikoaren eraginez pairatutakoa edo genetista sobietarrek Lisenko hitzontziaren teorien ondorioz jasandakoa. Zientzi sistemak ere eragiten ditu ideia iraultzaileak jaulkitzen direnean. Galdetu, bestela, bere buruaz beste egin zuen Boltzmann-i edota ospea galduta zendu zen Wegner-i.
Zientziaren zentsura lausoagoa da, oro har. Inkisizioa eta sobietarren lan-eremuak muturreko kasuak baino ez dira. Ideia berriak ez onartzea, ikuspegi iraultzaileak barregarri uztea edo zientziaren estatusa kolokan jar dezaketen teoriak erokeriatzat jotzea jokaera ohizkoagoa da. Aldizkari ospetsu batean artikulu bat ez onartzea bezain zolia izan daiteke zientziaren zentsura.
Eta ikerketa bideratua ez al da zentsura-mota bat? Hor ditugu tabako-konpainiak. Zer dirutza erabili dute tabakoaren arriskuak minimizatuko dituen datu zientifikoen bila? Eta datu negatiboak izkutatu dizkigute gero. Hor arrisku handia dago, zientziaren etikarekin tupust egiten duena nolabait. Zientziaren garapenak, zientzia egiteko diruak alegia, erakundeenganako gero eta menpekotasun handiagoa du, erakundea publikoa zein pribatua izanik. Norberari jaten ematen dion eskuari hozka egiteko adore handia behar da eta zientzilariek, industria nuklearrean edo injinerutza genetikoan lan egiten dutenek besteak beste, presio korporatibo handiak jasan ditzakete beren ikerketaren emaitzak norabide jakin baterantz makur daitezen.
Zentsura eta zientzia. Eztabaida luzea izan daiteke. Informazio gehiagorako jo helbide honetara: http://www.indexoncensorship.org.

Burbuilarik ez, mila esker (1999-06-19)

2006-02-12T22:05:00.000+01:00

Coca-Cola biziaren irribarrea omen marketinaren esanetan. Tripako negar bihurtu berri zaigu Belgikan, ostera. Zuhaitz eroriari orok egur, jakina. Dioxinaren dantzalekutik desinfektagarrien dantzalekura aldatu zaigu elikagai-pozoitzearen mamua. Aurreko asteko galdera berdinak jaulki ditzaket gaur ere lerro hauen bidez. Horrelakorik ez dut eginen. Batetik, ez dut irakurlea nekatu gura eta, bestetik, 'biziaren irribarrearen' kasuak bestelako balio erantsia duelako.
Hasiera-hasieratik aitortuko dizuet. Poztu egin naiz Coca-Cola eta enparauak surpermerkatuetako apaletatik kendu dituztenean. Apalategi hutsak kolazko freskagarriz betetakoak baino ederragoak iruditu zaizkit. Pena eman didate, noski, komuneko eserlekutik ospitalera zuzenean eraman dituzten gaixoak. Hala ere, denok buruan daukagun deabrutxo gorri txiki horrek 'merezi ditek' esaten zidan 'horrelako litxarkeriak edateagatik'.
Egia esan, ez naiz neroni inoiz freskagarri burbuiladunen oso zalea. Txikitako lezioen ondorioz, akaso; horrelakoak eskatutakoan gurasoen 'egarriz bahago, ura edantzak' erantzuna memorian txertatuta baitaukat. Gure gurasoek edariaren balio dietetikoari baino, poltsikoaren urratuari begiratzen zioten, hain segur, erantzuna emateko unean. Hala ere, arrazoirik ez zitzaien falta. Zer eransten diote fruta-erauzkin apurrek, koloratzaileek, azukreak eta gas karbonikoak gure dietari? Sabela puztea eta alferrikako kaloriak eranstea.
Gure seme-alaben zoramena dira, bestetik. Belanauldien arteko kontraesana! Eta gurasoontzat tentaldia: ukatu zitzaiguna gure ondorengoei ematea. Ez dugu asmatzen erraza. Atrebentzia handiegia bada ere, aholku bat emango dizuet: gure gurasoek egindakoari erreparatu eta iturria ireki, baso bat ur freskoz bete eta eztarria bustitzeko zerbait eskatzen duenari luzatu. Burbuilak, geureak bezala, festetan bakarrik.

Dioxina (1999-06-12)

2006-02-05T22:13:00.000+01:00

Kimikariok 2,3,7,8-tetrakloro-p-dioxina esaten diogu orain arteko ospetsuenari edo TCDD laburtzeko; komunikabideek dioxina. Dioxinek, hala ere, konposatu-familia ugaria osatzen dute.
Konposatu kuriosoa dioxina: hainbat intsektiziden produkzioko albo-produktua da eta material klorodun askoren errekuntzan sorturikoa. Sodio zianuroa baino 100.000 bider pozointsuagoa, teratogenoa (fetoengan malformazioen sortzailea), kantzerigenoa eta larruazaleko narritadura larraiak (kloroaknea) eragiten ditu. Italian utzi zituen arrasto mingarriak duela hogeita bi urte (Seveso, 1977). Belgikan berri gaur egun. Gure dioxina ala besteren bat, baina?
Asaldatuta dabilkigu iritzi publikoa. Arrazoi osoa du. Dioxinaz kontaminatutako pentsuen auzia ez baita ahuntzaren gau erdiko eztula. Guztiok egin diogu gure buruari galde: jan al dut nik Belgikako haragirik azken aldian? Eta erantzunik zuzenik ez dugu. Auskaloren hegalpean babestu behar dugu.
Zer jaten dugun ba al dakigu? Supermerkatuko apaletatik plastikoan bilduta hartzen dugun okelaren atzean zer dago? Auzoko betiko harakinari erosten dioguna fidagarriago al da? Hor dabilzkit galderak buruan eta ez naiz arrapostua ematera ausartzen. Beste kezka batzuk etortzen zaizkit trumilka behi eroen sindromea edo koltza-olioaren iruzurra.
Janaridenden apalak elikagi eta jakiz mukuru bete ditugu. Urrutitik ekarritako janari exotikoak gure baserrietako azekin nahasian. Non aukeratua bai. Zeren kontura? Teknolgiaren aurrerabideak, nekazaritza-eta abeltzaintza-sistema berrien ezarpenak hain justu, demokratizatu egin dute janarien eskaintza. Ugaritu egin dute mokaduen sorta eta merkartu aldi berean. Alabaina, arriskua ekarri dute beraiekin. Nekez kontrolatzen dugu jaten duguna. Aralarko axuria jaten ari garen ustean, Zeelanda Berrikoa zerbitzatu digute jatetxean merkeagoa delako edo; negurik hotzenean tomateak eta letxuak ditugu platerean…
'Orain belazerik gabe hazi liteke ganadua' dio nire baserritar ezagun batek. Hori posible egin du teknologiak eta onerakoa izan daiteke baldin eta teknologiaren eta naturaren artean oreka-puntua aurkitzen badugu. Bestela, pozoitzearen mamuak dantza egingo du berriz ere.

Estatistika (1999-06-05)

2006-01-28T14:51:00.000+01:00

Zientzia zehatza dugu estatistika, matematikaren tresneria baitu erreminta. Kontraesana gordetzen du, hala ere. Datuak biltzeko eta irakurtzeko bideak ematen dizkigu eta datuok zuzenak eta zehatzak izanik ere, irakurtzeko usatzen ditugun betaurrekoek modu batean ala bestean jantziko dizkigute datu horiek. Janzkera, ostera, zarpaila izaten da sarri.
Horren lekuko Europako komunikabideetan ibili den notizia. Izan ere, telefono mugikorra erabiltzea eta garuneko minbizia garatzea lotzen ei dituzten bi azterketa zientifiko tituluetan ibili dira: telefono mugikorrek minbizia sortarazten dute. Datuei erreparatuta, ostera, trikimailu estatistikoa baino ez da.
Suedian garuneko tumorea duten 209 lagun eta kontrol moduan minbizirik ez duten 425 pertsona aztertu dituzte. Azterketa horretan ez da, oro har, erlaziorik ikusi garuneko minbiziaren eta mugikorren artean. Hala ere, 'segapotoaren' erabiltzaileek tumorea 'telefono-belarriaren' ondoko lobuluetan garatu duten neurri handiagoan: kontrol-taldekoena baino 2,5 bider gehiago. Lotura itxura badago eta horri heldu dio prentsak itsumustuan. Alabaina, horrelako oso kasu gutxi daude (hamahiru baino ez) eta estatisitikaren ikuspegitik, ez dago esaterik tumoreak pazientea telefono mugikorra baliatzearekin loturik dauden ala datua estatistika-artefaktua den. Estatu Batuetan egin beste azterketa batean antzeko ondorioetara ailega daiteke, bestetik.
Bi irakurketa egin daitezke gertaera hauei buruz. Informazioaren gizartean bizi gara. Herritarrak erabakiak hartzeko informazio zehatza eta egokia behar du. Beraz, zientzialariek beren lanen berri eman behar diote gizarteari. Alabaina, informazio osoa eta adierazgarria izateaz gain (eta ez da hau kasua nik uste) ulertzeko eta baloratzeko moduan eman behar diote. Alferrik bestela!
Bestetik, arriskuaren beldur den gizartean bizi garela berriz ere agerian gelditu da eta baita komunikabideak jarrera hori nola haizatzen duten ere. Mundua toki arriskutsua da, izatez. Hortaz, arrisku-iturri handiez arduratzeak dirudi zentzuzkoena; ez, ordea, estatitistikaren irakurketa desenfokatuak sortuako mamuez.

Bidegorriez (1999-05-29)

2006-01-21T10:38:00.000+01:00

Kontxan bidegorria ezartzea urtetako eztabaida dugu Donostian. Argi egin asmoz edo, esperimentu bat burutu du udalak; atzen erabakia hartzeko prozedurari kutsu zientifikoa eman nahiez, antza. Maiatzaren hasierako hainbat egunetan autoentzako erreietako bat behin-behineko bidegorri bihurtu du eta trafikoari nola eragin dion ikertu. Apika, autoen zirkulazioari kalterik egin dion neurtu duela esatea zehatzago izango litzateke.
Joan den igandean, azterketaren ondorioen berri ekarri zuen egunkari batek; horri hainbaten iritzia eransten zion. Horietako batek hauxe zion: 'ez dira errentagarriak izango, bidegorriak nagusiki igandeetan erabiltzen dira eta Kontxako trafikoa egunerokoa da, etengabea eta bazterrezina'.
'Hortxe zeok, ba, koxka!' pentsatu nuen leitu orduko. Gure artean, automobila da nagusi hiri barneko trafikoan. Bizikleta, aitzitik, salbuespena. Zergatik hori? Azpiegitura egokien eza edo kalean bizikletaz ibiltzearen arriskua aipa litezke. Bi faktore horiek pisuzkoak izanik ere, arazoaren muina kulturala da. Gure gizarteak bizikleta kirolarekin lotzen du nagusiki; denbora librean erabiltzeko tresnazat jotzen du, oro har.
Bestetik, Tübingendik etorri berria nintzen. Kontraesana eta kezka barnean nekartzan. Bertan hiri-antolaketari buruzko bestelako ikuspegia dago, aurreratuagoa nik uste. Ekologikoagoa gainera. Trafikoaren ikuspegi orokorragoan oinarritzen da hiriaren garraio-antolaketa. Garraio-modu guztiak integratzen ditu. Trafikoa ez da automobilaren menpe antolatzen, garraio publikoaren arabera baizik eta bizikletari pisu nabarmena ematen zaio: kale guztietan bidegorriak daude, esaterako. Ondorioa: kale nagusian, eguerdi aldean, asfalto gainean autobusak eta bizikletak jaun eta jabe.
Kultura kontua dela esan dut eta kultura berri batera aldatu behar dugu, nik neronek lehen-lehenik. Alabaina, ohiturak aldatzeko presioa behar dugu gizakiok. Hortxe dago gure arduradun politikoen lana: ausartak izatea, hiri-trafikoan autoaren nagusitasuna apurtzeko arauak bultzatzea eta aldaketaren hasieran piztuko den zalapartari eustea. Gizakiok moldakorrak ere bagara gero, eta erraz aldatzen ditugu ohiturak; oinezkoentzako kaleak lekuko.

Porlan berriaz (1999-05-22)

2006-01-10T22:26:00.000+01:00

Egun denak ez dira berdin, zioen aspaldiko abesti batek. Izatez, egun guztiak desberdinak dira, baina azken bolada honetakoek badute zerbait komunean: ezohizko egunak bizi ditugu aspalditxo honetan Euskal Herrian. Euskaldunon Egunkariak larunbatero eskaintzen didan txoko honetatik begiratuta, ezinbestean, mirestu behar ditut hemendik aurrerako orriak osatu behar dituzten kazetariak. Bi egunez behin edo, urtekarietan agertzeko moduko albisteak gertatzen ari dira geurean eta, bertigoari eustea lortzen dudanean, behintzat, garai historikoan bizi garela ohartzen naiz. Aste honetan bertan, adibidez, egun berean eta ordu berean geure etorkizunarentzat funtsezkoak izango diren —diren, esan beharko nuke— bi gertakari izan dira.
Asteartean PNV-EAJ, EA eta EH alderdiek legealdi honetarako oinarrizko adostasun-testua hitzartu dute, bizi garen garai honetarako zutarri izango den lankidetza-giroa hitzez jasotzen duena. Egun berean, ordu berean, "Bai Euskarari Akordioa" izenpetzen ari giren Hego Euskal Herriko 647 eragile sozial; euskal gizartearen oinarri-oinarrizko egiturak, beraz, euskararen normalizaziorako urrats ausarta, ilusioz beterikoa egiten ari ziren. Bigarren jazoera hau aurrekoa baino irispide luzeagokoa iruditzen zait, ez baitago unean uneko koiuntura politikoaren menpe eta inguruko baldintza sozio-politikoek eragingo badiote ere, luze irauteko xede garbia adierazten duelako. Alderdi politikoek sinatu dutena ere molde berekoa izatea nahi nuke, noski, baina ez da hori antzematen hain erraza. Tamalez, euskararen aldeko pauso historiko honek ez du dagokion eta zor zaion entzute mediatikoa lortu eta beldur naiz ez ote den ia oharkabean pasatuko.
Halakoxea da gure Euskal Herria, paradoxaz beterikoa. Euskararen aldeko puntuak izenpetu dituzten alderdiek ez dute kontuan izan gizarte-mugimendua azken hilabete hauetan jorratzen ari den prozesua, eta aintzat ez hartze horrek berez dagokion protagonismoa kentzea eragin du. Nire irudiko, gertatu denak kalte handia egin digu gizarteak bere egitura politikoekin, eskuz esku, lan egin behar duela aldarrikatzen dugunoi. Ez al zen hori eraikuntza-lan honetan behar genuen porlan berria?

Tubingen (1999-05-15)

2006-01-04T21:33:00.000+01:00

Alemaniako hiria, Baden-Wüttemberg landean, Neckar ibaiaren ertzean: 75.000 biztanle. XV. mendeko unibertsitatea; Kepler astronomoa, Holderling poeta eta Hegel filosofoa ikasle ospetsuenen artean… Honelako datuak emango lizkizuke edozein entziklopediak. Hiri atsegina, abegitsua eta maitagarria erantsiko nioke nik.
Bertan naiz gaur. Alemaniako nire atea izan zen duela urte batzuk. Ordurarte deus gutxi izan ziren Alemania eta bere kultura niretzako. Gerra-filmeak baino askoz ere gehiago ez: nazi memelo eta maltzurrak, badakizue. Zientzialari handi askoren sorlekua, halaber. 'Alemaniar berdin buru karratu' topikoa. Bekenbauer,… Urrun ikusten nuen. Ez ninduen erakartzen. Interesgabeak nituen hango hizkuntza eta kultura. Bizitzak makina bat buelta ematen ditu, ordea!
Korsikan, piztu zitzaidan Alemaniarekiko jakin-nahia. Nire kasa nenbilen. Alemaniar batzuk jaso nituen auto-estopean. Elkar ondo hartu genuen eta Mediterranioko irla liluragarri hori elkarrekin korritu genuen. Ingelesa izan zen gure lingua franca. Ez genuen komunikatzeko arazorik, baina egoerak harra piztu zidan. Hizkuntza arrotzez ari ginen guztiok. Ez nuen egoera gogoko, euskalduna izateagatik, hain segur; maizegi dantzatu behar izaten baitugu mihia arrotzek jotako soinuari jarraiki. Alemanieraz ikasteko promes egin nion neure buruari Mediterranioko ur gardenei begira. Nire lagun berriekin beren mintzairaz komunikatzeko gai bihurtu behar nuen.
Urte bete geroago, alemanieraz ezagutu nuen Alemania. Gobobetea sentitu nintzen. Hobeto ulertu nituen jendeak eta paisaiak. Bertakotu egin nintzen. Makulurik ez nuen behar karrikak korritzeko, erosketak egiteko, jendearekin mintzatzeko… Antzeko sentsazioak jasotzen ditut ezagutzen ditudan hizkuntzez mintzatzen diren tokietan. Zein etxeko sentitzen zaren!
Beraz, gure artera etorriz, euskaraz ikasteko ahalegina egiten ez dutenak ezin ditut ulertu. Makulu batekin, erren, norberaren herrian ibili beharra triste da, ezta?

Sifilis txikia (1999-05-08)

2005-12-24T18:41:00.000+01:00

Horrelaxe esaten diote ingelesez: smallpox hain justu. Euskaldunok Nafarroako Erresuman bilatu dizkiogu erroak itxura guztian. Baztanga edo nafarreri esaten diogu. Gaixotasun biriko hau Apokalipisiko zaldunetako bat izan da gizateriaren historian. Malariak soilik gaindituko du, apika. Egun oroitzapena da. Esaeretan gordetzen da, 'baztanga-pikatua' adibidez.
Azken baztanga-kasua 1978an gertatu zen. Osasunerako Mundu Erakundeak eritasuna desagertutzat jo zuen bi urte geroago. Txertaketa-kanpainek helburua lortu zuten eta baztangaz betirako libre gaudela pentsatzera bultzatu dute. Hala al gaude?
OMEren iritziz horrela da. Ondorioz, munduan dauden baztanga-birusen bi kultibo ofizialak, Errusian eta EEBBetan, suntsitzea proposatzen ari da aspalditik. Izan ere, birus horiek hilik bestelakorik ez litzateke Lurrean geldituko. Proposamenak adostasuna lortu zuen, baina laster hasi zitzaizkion oztopoak agertzen.
Hasteko, bi horiek al dira baztanga-birusen kultibo bakarrak? Arma biologikoak garatu diztuztenek ez al dute baztanga-birusik gorderik izango? Erabateko armak izan daitezke etsaiek beraienak suntsitu badituzte.
Bestetik, ezin al daitezke antzeko eritasunak etorkizunean agertu? Naturan baztangaren birusaren antzekoak daude, egunen batean gizakiarengana jauzi egin dezaketenak. HIESaren kasua hor dugu. Hori gerta liteke. Baztangaren kontrako txertaketarik ez da orain egiten eta horri HIVek eragiten duen sistema immunologikoaren ahulezia eransten bazaio...
Baztangaren birusak bizirik eta kontrolpean edukitzea onerako da. Bera edo antzekorik berpiztuko balitz, txertoak garatzeko lehengaia eskura izango genuke. Baztangaren birusak gordetzeko eta aztertzeko nazioarteko erakunde bat eratzea pentsa liteke.
Auziaren erabakia bide horretan dago, nik uste. OME oker dabil, ostera. Baztangaren birusa bizirik irautea jakinduri iturri izateaz gain segurtasun-balbula da. Gero eta gehiago dira hori pentsatzen dutenak eta, aurki, OMEk amore ematea ez litzateke harritzekoa.

Txernobil baino harantzago (1999-05-01)

2005-12-18T21:24:00.000+01:00

Hamahiru urte bete berri dira Txernobilgo zentral nuklearraren istripua jazo zenez geroztik. Mundua astindu zuen gertakariak. Mamua errealitate bihurtu zen eta inflexio-puntua izan da energia nuklearraren bilakabidean; lobby nuklearraren zorigaiztorako, jakina.
Fisiozko energia nuklearraren ingurugiro-arazo larriena ez da, hala ere, Txernobil moduko istripua, hondakin nuklearren kudeaketa egokia baizik. 1960ko hamarkadatik hona 200.000 tona erregai agortu baino gehiago sortu dira eta pila horri 10.000 tona gehiago eransten zaio urtero. Horren zati bat birprozesatu egiten da, baina zatirik handiena sortu den tokian bertan pilatzen da zer egin erabaki arte. Erregai agortua edukizeko biltegiak hamarkada batzuk irauteko diseinatuta daude. Beraz, erregai agortuaren atzen biltegia erabakitzea gero eta erabaki premiazkoagoa da.
Asko dira egoeraren errudun. Industria nuklearra lehen-lehenik. Ehundaka mila urtetan oso arriskutsuak diren hondakinak sortu ditu, horiek nola kudeatu erabaki gabe. Gobernuek ere begiak itxi dituzte, garapen ekonomiko eta energia ustez merkearen aitzakian. Ekologistek ez dute asmatu hondakinen arazoari buruz gizarte-eztabaida bideratzen eta energia nuklearraren inguruko eztabaida ezaren diskurtsoan gehiegi zentratu dira, apika.
Arazoa hor dago ordea eta, gainera, gure ondorengoei eta ondorengoen ondorengoei lagako diegun opari pozoitsua da.
Hondakin nuklearrak kudeatzeko proposatu diren bideen artean, lur azpian, toki geologikoki egonkorretan gordetzea da, antza, konponbiderik egokiena. Horrelako tokiak ari dira munduan bilatzen. Ez da arazo samurra. Batetik, egitura geologiko jakin bat ehundaka mila urtetan egonkorra izango den segurtatu behar da eta, bestetik, inork gutxik nahi izaten du zabor arriskutsurik etxe ondoan. Erabakia luzatzerik ez dago, halaber.
Ironiarako 'energia ez-poluitzaile' moduan saldu zen energia nuklearra. Erregai fosilen ordezkoa ei zen. Nik, egia esan, kontzientzia lasaiago izango nuke gure oinordekoei 'berotegi efektua' soil-soilik utzita, horri hondakin nuklearrak erantsita baino. Lehenengoa epe aski motzean zuzen daiteke; bigarrena…

Eppur, si muove (1999-04-24)

2005-12-03T12:14:00.000+01:00

Galileoren hitzak dira. Inkisizioaren aurrean xuxurlatu ei zituen, bere ideia zientifikoei uko egin ostean. Aurreko batean, hitz horiek jin zitzaizkidan gogora Estatu Batuetako aditu-talde batek bere gobernuari eginiko proposamenaren berri prentsan leitzean.
Injinerutza genetiko, bioteknologia edo klonazio terminoak ez dira neutroak, beste teknolekto batzuk ez bezala, elektroi edo argon kasu. Etika lotzen zaie sarritan. Izua eragiten diote gizarteari. Huxley-ren Bai Mundu Berria eleberri zoragarriaren ameskaiztozko gizartea errealitate gertu bilakatuta ikusten da. Feed-back positibo handirik ez dute eragiten, egia esan. Irudi txarra ematen dute.
Tamalez, komunitate zientifikoari ere erantsi zaio kutsua. Anitz dira bioloteknologiazko ikerketari muga jarri nahi dioten zientzialariak. Arrazoiak ez dira zientifikoak jakina; etika aipatzen da, baina izua ere bada.
Bide horretan, gorago aipatutako adituek giza enbrioien zeluletan eginiko ikerketak kontrola ditzan eskatu diote EEBBetako gobernuari. Ikerketen gaineko kontrol zorrotza eta fondo publikoen murrizketa aldarrikatzen dute. Enbrioiak nola lortzen diren da gakoa. Enbrioi-iturri zilegiak izugarri murritzarazi nahi dituzte, ia-ia bakarrera: antzutasunaren kontrako tratamenduetan baztertutakoetara. Hainbat batzordek ikuskatuko lukete prozesua eta, azkenik, diru publikoa eskuratzeko baimena iritsiko litzateke, iristekotan.
Enbrioiekin ikerketa egiteko traba handia, jakina; zelula amak lortzeko besteak beste. Zelula amak enbrioietatik edo fetu oso gazteetatik erdietsi daitezke bakarrik. Jakina denez, zelula amak ia giza ehun guztien prekurtsoreak dira; horietatik sortzen dira alegia. Beraz, zelulaok aztertuz, giza zelulak nola espezializatzen diren ikasteaz gain, ordezko giza ehunak osatzeko bidea aurki daiteke.
Gure aditu estatubatuar koitaduek Inkisizioko fraide eta abade dogmatikoak gogorarazi dizkidate. Lurrari geldi eusten saiatu ziren duela hiru mende eta erdiko 'egiaren jabeak'; oraingoak antzera ari dira, konturatzeke zientziaren gurpila higitu egiten dela, hala ere.

Hautua eta patua (1999-04-17)

2005-11-25T10:50:00.000+01:00

EITBko zuzendari berria izan dugu hizpide aste honetan. Kinielak kiniela, hautagai sendo bat jarri ei die EAJk beste alderdi abertzaleei mahai gainean. Prentsan argitaratutakoari jaramon eginez, ez dago oso garbi pertsona horren hautagaitzak bidea egingo duenentz. Edozelan ere, pertsona hori EITBko zuzendaritzarako proposatze soilak zer pentsatua ematen dit.
Hautagaiaren gaitasun profesionala eta dohain pertsonalak juzkatzeko lehen eskuko daturik ez dut. Erreferentzia onak ditut, hala ere. Ondorioz, arazoaren alderdi hori bazter lagako dut. Alabaina, hautagaiak ez omen daki euskaraz. Hori ezin dut bazter utzi. Euskararen normalizaziorako tresna moduan sortutako komunikabide batean ez da inondik inora bidezkoa zuzendari ez-euskalduna jartzea. Tamalez, ez da lehen kasua.
Euskaltzale baten ikuspegitik nabarmena da hautagaiaren desegokitasuna; enpresa-kudeaketaren ikuspegitik zentzurik ez du. Nola kudea eta zuzen dezake pertsona batek enpresa bat, enpresa horrek lantzen duen produktuaren zatirik handiena ulertzeko eta baloratzeko gai ez bada?
Bestetik, gizartea euskara normalizatzeko egiten ari den ahaleginean horrelako proposamena galga da eta, gainera, hipokresi zantzuak ikusten dizkiot nik. Zer irudi transmititu nahi da? Zein normalizazio-politikaren barnean koka daiteke EITBko kazetari bati euskaraz jarduteko gaitasuna eskatzea eta bere nagusi izan daitekeenari ez? EAJk arrazoi sendoak izango ditu hautagai hori proposatzeko, baina gogoeta egin al du proposamen horrek gizartean eragiten dituen ondorio negatiboez?
Dena den, hau bezalako kasuetan ez zaio bakarrik erakundearen jarrerari erreparatu behar. Pertsonarena berarena ere ez da bazter uztekoa. Izan ere, Euskal Herrian ardura-postu publikoak hartzeko paradan ibil daitekeen profesionalak bere burua euskaraz ez gaitzeak profesionaltasun eskasa darakusa; euskara ikastea bere esku egon baita. Profesioaren beste alderdiak landu eta sakondu dituen legez, euskara ere ikas zezakeen. Horrela ez egitea bere hautua izan da, ez, ordea, patuaren erabakia soilik; garbi esan dezagun.

Nanobioak (1999-04-10)

2005-11-15T22:57:00.000+01:00

Bai bizi harrigarria! Horrelako zerbait jaulki zezakeen poetak Queensland-eko unibertsitateko ikerlariek mikroskopioaren objektiboaren azpian dituzten egiturak ikustean. Izan ere, egitura horiek bizidunak izan daitezke eta horrela izango balitz, biziaren adierazpenik ñimiñoenaren aurrean egongo ginateke. Nanobio esan diete egitura horiei, mikrobioekin paralelotasunean.
Lurraren sakoneko hareaharrietan aurkitu dituzte harizpi itxurako nanobioak. 20 eta 150 nanometro bitarteko diametroa dute. Bizirik baleude, biziari eusteko makineriak uste baino toki txikiagoa behar duela frogatuko litzateke. Orain arte ezagutzen den bizidunik txikienak, Mycoplasma bakterioak, 150-200 nanometroko tamaina du eta zelula-mintzik ez du.
Harizpiak aurkitu dituzten tokiaren egoera ez da txantxetakoa: 3 km-ko sakonera eta 150 °C-ko tenperatura. Egia esan, bizia gero eta ingurune bitxiagotan aurkitzen ari gara. Bakterioak 3,5 km-ko sakoneran eta 113 °C-ko tenperaturan bizi daitezkeela ezaguna da. Baina, nanobioak bizirik al daude? Queensland-eko ikerlarien arabera bizia adierazten duten zenbait saioren aurrean erantzun positiboa izan ei dute. Laborategi-giroan jartzean hazi egiten direla ematen du. Ekortze-mikroskopio elektronikoaren elektroi-sortaren aurrean urrundu egiten dira, zelula-mintz gehienen moduan eta emaitza positiboak izan dituzte hiru ADN-zunden aurrean.
Nanobioak bizidunak direnentz erabakitzeko ikerketa eta datu gehiago behar dira. Alabaina, aukera-sorta ederra zabaltzen du aurkikuntza horrek: filosofikoak, batetik, eta zientifikoak, bestetik. Bi galdera-motaok batera biltzen dira exobiologiaz mintzatzen hasten bagara. Izan ere, Antartikako ALH84001 meteorito martetarreko ustezko fosiletako batzuek 20 nanometroko diametroa baino ez dute. Beraz, biziaren mugak asko zabalduko lirateke Lurrean zein planeta urdinetik at.
Eta, beste alor batera joanez, nanobioak hurrengo ikarazko filmeko izarrak izan daitezke, hain txikiak izanik giza gorputzean oharkabean sar daitezkeelako.

Korrika (1999-03-27)

2005-11-08T21:47:00.000+01:00

Bada filme britainiar famatu bat, zinezaleen artean ospetsua bederen, Iraupen-korrikalariaren Bakardadea izenekoa. Euskararen normalizazioari buruzko nire baitako gogoeta egin dudanean, filme horren izenburua etorri zait burura sarritan. Izan ere, eguneroko gure jarduna adierazteko metafora egokia dela iruditzen zait.
Euskalgintzaren agenteen ibilbidea eta zeregina iraupeneko lasterketaldi luzean dabilen atletaren jardunarekin konparatzen ditut. Asfalto lau eta erosoaren gainean dabilen maratoilariarekin ez baizik eta cross-countryan lokatzez zamatutako zapatilekin dabilenarekin. Lasterka doanean gibelerantz so egiten badu, bide luzea egin duela ikusten du; indarberrituta sentitzen da. Alabaina, egiteke duena irudikatzen duenean nekeak eta flakiak erasotzen dute; helmuga ez du ikusten. Hurbilago ordez, urrunago iruditzen zaio. Iheska dabikiola sentitzen du. Oraindik aldatz pikoak igo behar ditu, errekak eta putzuak zeharkatu beharko ditu, hesien gainetik jauzi egin beharko du eta zapatilak basatzan lurrari itsatsita geldituko zaizkio. Jakitun da. Beldur da, halaber, orkatila bihurri lieziokeen zulo ezkutu maltzurraz, lasterketaz at utziko duenaz. Basotik irten eta zer topatuko duen kezkatzen du. Izu da gainditu ezinezko oztopoa aurkitu dezakeelako.
Bakarrik doa gainera. Aurretik doaz bera baino indartsuagoak eta atzean laga ditu bera baino ahulagoak. Ez ditu ikusten. Jendearen txaloak eta animoak ere ments ditu. Amore emateko tentatuta dago.
Ez du etsiko, hala ere. Buruak pauso bat eta beste bat egiteko agintzen die zangoei. Muskuluen mina aurrera egiteko indar bilakatzen da. Gibelean utzitako oztopoak gainditu izana datorrenari aurre egiteko kemena da. Helmugara ailegatzeko tema du. Helburu bakarra: iristea.
Horrelakoxea ikusten dut euskararen normalizazioaren ibilbidea. Oztopoz jositako lasterketa; asko pasatu ditu, baina hamaika gainditzeko oraindik. Korrika, bestetik, euskalgintzaren lasterketaldi horren bi urtean behingo liturgia indartzailea; akidura eta flakia sendatzeko botika.

IE I'R GYMRAEG (1999-03-20)

2005-11-01T22:16:00.000+01:00

Joan den asteburuan Galesen egoteko parada izan genuen Kontseiluaren ordezkaritza batek. Aberystwyth-en urteroko batzarra egin zuen Cymdeithas yr iaith Gymraeg elkarteak, Galeseraren Elkarteak hain justu, eta bertan parte hartzera gonbidatua izan zen Kontseilua. Gure egitekoa Kontseiluaren berri ematea izan zen, helburu, jardun, etab.i buruzkoa.
Abegitsuak dira galestarrak, baina hizkuntza eta kultura minorizatua dugunon berezko elkartasunaz eta abegikortasunaz harandi doa galestarrek euskaldunokiko duten jarrerra. Gure herria eta kultura ondo ezagutzen dute. Euskal Herriaren egoera eta bilakaera politikoak ez zaizkie arrotz. Gertutasun hunkigarria sentitu dugu, anai-arrebak baikinen Horretaz gain, euskara biziki maite dute. Euskaraz berritu izan ahal gatzaizkie hainbat galestarrei. Bada marka!
Euskal Herrira begira daude. Hemengo hizkuntzaren normalizazio-politika eta -jardunak eredutzat dituzte. Bada horretarako arrazoirik. Euskal Herria eta Gales herri eta kultura bikitzat jo daitezke beren ingurumenari begiratzen badiogu: hedaduraz eta biztanle-kopuruaz paretsu; galeseraren eta euskararen hiztun-kopuruaren portzentaiek ez dute alde handirik eta, gainera, hizkuntza indartsuak dituzte auzo.
Haiek guri begira eta euskaldunok, oro har, deus gutxi dakigu haiei buruz. Kontraesan nabarmena alajaina! Hizkuntzaren normalizazioaren bidean beste batzuengana jotzen dugu eredu bila. Katalunia eta Quebec-en ispilatzen ditugu gure nahiak eta Irlandari so egiten diogu amildegia saihesteko. Gales ez dugu apenas kontuan hartzen. Arrazoizkoa da neurri batean. Nekez izango dira eredu orokor guretzako gu baino atzeago daudelako hizkuntzaren gizarte-normalizazioaren auzian eta egitura politiko propioak orain garatzen ari direlako. Adibidez, sortzear dagoen Galesko Asanblearen hizkuntz politika egokia izan dadin borrokatzen ari da Cymdeithas orain sutsuki. Alabaina, guri zer irakatsia izango dute eta guk haiengandik zer ikasia. Donostiatik Cadiz bezain gertu dago Cardiff…

Tximeleta-efektua (1999-03-13)

2005-10-26T22:03:00.000+02:00

Ekologoen artean ibili badabil gutxi gorabehera honela dioen esaldia: 'tropikoetako tximeleta baten hegokadak EEBBetako hurrengo hilabeteetako klima aldaraz dezake'. Tximeleta efektua esaten zaio eta, nolabait, natura osotasuna dela eta guzti guztia elkarri lotuta dagoela adierazi nahi da.
Alboko efektu hori ez da ohizkanpokoa. Eskuarki, teknologia jakin berri bat abian jartzen denean, aurreikusi gabeko ondorioak agertarazten ditu erabilerak. Idatzita dago, antza.
Ring! Ring! telefonoak jo du. Jakako poltsikoan eskua sartu, telefonoari oratu eta belarrira hurreratu dut. Gero eta usuago egiten dugun keinua. Alta, keinu horrek astronauten bizia arriskuan jar lezake laster.
Zer ba? Irakurleak sinesgogor. Telefono higikorren belaunaldi berriaren kariaz. Orain gogaitzen gaituzten horiek 'mendien edergarri' jarritako errepikagailuetara bidaltzen dute seinalea eta horien bidez iristen zaio hartzaileari. Tartean, kontinenteen arteko lotura nahi denean, sateliteak baliatzen dira. Hortaz, satelite gutxirekin mundu-mailako hedadura lortzen da.
Atzen belaunaldiko sakeleko telefonoek, aitzitik, zuzen-zuzenean konektatzen dira sateliteekin. Ermutik Eibarrera deitzean satelitetik igarotzen da seinalea. Orbitan 70 bat satelite ipinita mundu-mailako hedadura lortzen da. Horretan dabil oraintxe Iridium enpresa. Eta atzetik hiruzpalau gehiago jarraituko zaizkio. Satelite-sarea merkea izatearren, sateliteak 'erabili eta bota' motakoak izango dira eta bi urtean behin aldatu beharko dira. Usatutako sateliteak zabor espazial bilakatuko dira eta Lurraren orbitan metatutako zabor-kantitatea biziki emendatuko da. Eta zabor metalikoa arriskua da espazioan.
Zer egin? Inoiz ez debekua. Protokolo ekologiko bat bultzarazi beharko litzateke espazioan ere, besteak beste satelite-kopurua mugatuko lukeena, sateliteen kalitatea hobearazi lukeena eta hondakinak minimizatzeko bideak landuko lituzkeena. Izan ere, satelite bidezko telefono-sarea oso ekologikoa izan daiteke Txina bezalako estatu handietan, paisajea errepikagailuz jostea baztertuko bailuke.

Transgenikoak (1999-03-06)

2005-10-18T21:23:00.000+02:00

Elhuyar Hiztegi Entziklopedikoan begiratzen badugu hauxe dio: 'transgeniko. izond. BIOL. Ezaugarri berriak izateko material genetiko berria txertatu zaion izakiaz esaten da'. Hamaika hitz eta nolako zalaparta sortu den! Komunikabideetan burrunba itxura aldrebeseko izenondo honekin. Berari buruz eztabaidatu dute eta mikaztu dira munduko estatuetako ordezkariak Kolonbiako Cartagenan eginiko batzarrean. Bidenabar, goi-bilera hau ere hasi bezala bukatu da: denak etxera deus erabaki barik.
Elikagai transgenikoen merkaturatzea izan dute mintzagai, material genetiko arrotza txertatuta duten elikagaiak, hain justu. Zer dute berezi elikagai horiek? Har dezagun artoaren adibidea. Bioteknologiaren tekniken bidez artoari ezaugarri bereziak eskuratzea ahalbidetzen dion material genetikoa txertatzen zaio. Material genetiko horrek eman dakizkiokeen ezaugarriak mota askotarikoak izan daitezke, gaixotasun batekiko immunitatea ematea, esaterako. Arto hori gerorrek edota etxeko abereek janen dute.
Honaino orok onerako dirudi. Zein da, alta, arazoa? Artoari transferitu zaion material genetiko hori egonkorra ote den. Alegia, ez dakigu material genetikoa artotik bere kabuz beste bizidun batzuetara pasako ote den eta horiengan ondorenik izango ei duen.
Troiako zaldia sartu ote dugu naturan? Ekologista eta aditu nahikotxo batzuen iritzian, bai. Izaki transgenikoak lortzeko erabiltzen ari diren teknikak oso berriak dira. Transgenikoak etorri berriak dira lurrera. Beraz, epe luzean bildutako informaziorik ez dago transgenikoek txertatuta daukaten material genetiko arrotzaren jokabideaz naturan libre uzten denean. Beste izakiei transferitzeko arriskua hor dago. Egia esan, material genetikoaren balizko transferentzia ez dirudi oso posible. Alabaina, jazo omen da saio batean edo bestean: patata transgenikoz elikatutako arratoi batzuen kasuan, argitaratu berri denez.
Teknologia berriek arrisku berriak onartzera garamatzate, baina, kasu honetan, zentzuzkoagoa dirudi Troiako zaldia harresitik kanpo edukitzea, barruan zer duen jakin arte bederen.

Ilargi Amandrea (1999-02-27)

2005-10-12T20:44:00.000+02:00

Neil Armstrong-ek 'that's one small step for a man, one giant leap for mankind' jaulki zuen une hartatik hogeita hamaika urte beteko dira laster. Gizakion amets ero bat errealitate bihurtu zen, estatubatuarraren botak Ilargiko hautsak lehendabizikoz urratu zitutenean. Beste batzuk jarraitu zitzazkion, baina pasa dira jada hogeita zazpi urte atzen astronautak Lurra gure satelitearen horizontetik agertzen ikusi zuenetik.
Ahaztuxea izan dugu Ilargi Amandrea harez gero, nahiz eta gizakion obrak, sobietarren Lunak edo estatubatuarren Klementina, bisitari izan dituen. Urrunago jarri ditugu begiak eta ametsak. Planeta gorriak, gerraren jainkoak, liluratu gaitu. Haren nagusi izan nahi dugu eta urratsez urrats ari gara bide horretan: oraindik orain bidalitako zundak lekuko.
Zergatik utzi dugu bazter Ilargia? Eman al ziezagukeen guztia eman al digu? Jakina ezetz! Giza kolonia iraunkorrak jartzeko astrorik errazena da halaber. Gertu (hiru eguneko bidaia), komunikazio erraza (ia aldiberekoa), debaldeko energia (fotovoltaikoa), ura (itxuraz), baliabide interesgarriak (helio-3), etab. Gizakia Martera iristeak, aitzitik, bistako oztopoak ditu: bidaia luzea (urte eta erdiko joan-etorria), komunikazio zaila (10 minutuko atzerapena), etab.. Zentzuzko galdera dirudi, beraz, zergatik goazen Martera itauntzea. Ez al litzateke egokiago izango lehenik Ilargian giza baseak eta koloniak ezartzea eta ostean Marte itutzat hartzea? Litekeena, baina ez gara hori egiten ari.
Zergatik? Erantzun on asko egon litezke, ezagutza handitzeko aukera besteak beste. Alabaina, neronek beste toki batean ere ikusten ditut atzen arrazoiak: liluran eta abenturan. Ilargia ez da jada atzen muga, hori egina baitago. Marte, ostera, abenturarako hurrengo muga naturala da, deiadar egiten diguna eta, nekez, saihets dezake giza naturak dei hori.
Marteren lilura, gainera, nork ez du sentitu? Edgar Rice Burroughs-en printzesa eta gerrariek fantasiazko mundu txundigarri batera eraman gaituzte. Fredric Brown-en martetar alu adarjoleak tripak urrarazi dizkigu. Bradbury-ren kronikak…

Bai mundu berria! (1999-02-20)

2005-09-28T09:32:00.000+02:00

Gure aiton-amonei galdetuko bagenie beren bizitzan zehar zein berrikuntza zientifikok edo teknologikok liluratu zituen gehien, erantzun-sorta oparoa jadetsiko genuke. Nireek, bederen, oso gaitza izango lukete horien artean bat bakarra aukeratzea: automobila, abioia, irratia, telebista, bonba atomikoa, gizakia ilargian, penizilina,… Hain izan da bizkorra XX. mendeko zientzia eta teknologiaren bilakabidea!
Mendearen erdialdean sortu ginenok etxekoak ditugu kontzeptu eta ezagutza asko. Eskolan ikasi ditugu edo etxeko sukaldean ezagutu, baina, halaber, gu ere iraultza teknologiko horren lekuko izan gara. Gure aiton-amonentzat arrotz ziren neutroiak, fotoiak, kuantuak edo geneak: guretzat, aitzitik, ezagun. Bidean ikasi ditugu gerorrek, bestalde, txip, klonazio edo pultsare modukoak.
Zientziak eta teknologiak berebiziko iraultza ezagutu dute agortzear dagoen mende honetan; arian-arian, etenik gabe, gainera. XIX. mendeko fisikaririk handienetako batek, James C. Maxwell-ek, kontzeptualki oso arrotz izango lituzke egungo fisikaren atal asko, adibidez. Munduari begiratzeko ditugun betaurrekoak kristal berriak dauzkate.
Hala ere, eraldaketa zientifiko eta teknologiko horretan zeintzu izan dira egiazko formulazio iraultzaileak? Zeintzuk aldarazi dute munduaren gure ikuspegia? XVII. mendeko zientziaren garapenean Newtonen legeak mugarri izan ziren legez, zerk zedarrituko du XX. mendeko zientzia?
Ausardia izanik ere hiru jaulkiko ditut: teoria kuantikoa, ADNaren aurkikuntza eta ordenadorea. Teoria kuantikoak materiaren egitura azaltzeko erreminta izateaz gain unibertsoaren jatorria eta bilakaera ulertzeko giltza damaigu. ADNaren helize bikoitzak kode genetikoaren liburua irakurtzeko bideak ireki ditu. Ordenadoreek, azkenik, transistorearen aurkikuntzaren ondorioz, informazioa biltzeko, prozesatzeko eta kudeatzeko ahalmen izugarriz hornitu gaituzte. Beste makina bat aurkikuntza eta kontzeptu txundigarri ere garatu dira joan diren ehun urteotan, baina oinarria horietan dago: materian, bizian eta garunean.
Gaurtik aurrera Teknopolisen zientzia ulergarri zure esku.

Universitas (1999-02-13)

2005-09-20T09:25:00.000+02:00

Aurreko astean egunkari honen 'galdeiozu' atalean euskal unibertsitateaz galdetu zioten Juan Ignacio Perezi. Epe laburrean ez zuela posible ikusten erantzun zuen eta etorkizunari begira ez lukeela horren alde egingo gaineratu zuen eleaniztasuna aberasgarria dela argudiatuz.
Perez Iglesiasen iritzia ez da ohizkanpokoa unibertsitateko irakasle euskaltzaleen artean. Pisuzko irakasle bati baino gehiagori entzun diot EHUren kasuan ez litzatekeela komenigarria izango unibertsitatea bitan banatzea hizkuntz irizpidea oinarritzat harturik. Argudioa aldatzen da EHUko euskararako erretoreordearen kasuan. Besteek, irakaskuntza- zein ikerketa-ekoizpena ahultzea, azpiegituren bikoizketaren arazoa eta euskarazkoa bigarren mailakoa gertatzea aipatzen dituzte argudio nagusi legez.
Eleaniztasuna aberasgarria da, jakina. Alabaina, nola gauzatzen da eleaniztasuna unibertsitate batean? Funtzioei erreparatzen badiegu hiru alor nagusi daude unibertsitatean: irakaskuntza, ikerketa eta barne-zerbitzuak. Irakaskuntzan ikusten dut eleaniztasuna; ohizkoa den komunikazio-hizkuntzaz gain beste hizkuntza batzuez zenbait eskola hartzea mesede egingo dio ikasleari. Ikerketan, bestetik, atzerriko ikerlariak ikerketa-taldeetan integratzen diren heinean elkar ulertzeko lingua franca bat beharko dute, normalean berezkoa izango ez dena. Zerbitzuetan, ordea, ez dut eleaniztasun iraunkorrik posible ikusten. Unibertsitateetan zein bestelako edozein erakundetan kudeaketarako hizkuntza bakarrak iraun dezake luzaroan. Euskal Herrikoetan itxurazko elebitasun iragankorra gertatzen da orain, nahiz eta benetan erdara izan komunikazio-hizkuntza. Egoera horrek modu bateko edo besteko elebakartasunera joko du; dudarik ez egin.
Beraz, neronek euskal unibertsitatea irudikatzen dudanean euskaraz osotasunean arituko den erakundea ikusten dut, non eleaniztasunezko esparruak egongo diren. Etorkizuna horrek behar du izan, euskararen normalizazioan benetan sinesten badugu. Bestela, jai dugu, eskolak euskaraz eman, baina erdaraz lan egingo duten unibertsitateak izango baititugu.

Txarrena gogoratzea da onena (1999-02-06)

2005-09-12T11:39:00.000+02:00

Horrela dio esaera zaharrak. Egia esateko horrelako joera agerikoa izaten dugu gizakiok. Zerbait baloratu edo hari buruz iritzia eman behar dugunean, alderdi negatiboa azpimaratzera jotzen dugu maiz. Akatsak, hutsak eta hobenak seinalatzen ditugu lehenik eta gero, apika, onurak eta aldekotasunak. Botila erdi hutsa, botila erdi betearen gainetik. Halaber, inork ezin du iturri horretatik edan ez duenik esan; nik neronek lehena. Mac-aren aurrean 'seiko' hauek tajutzen jartzean, behin baino gehiagotan joan zaizkit hatzen pultsazioak negatibotasunaren bidetik.
Bestetik, ideia eta jarrera positiboen aldeko kultura zabaltzeko joerak agertzen ari dira gure gizartean. Planteamendu horren bueltan idatzi omen du Eugenio Ibarzabalek bere atzen liburua (Vade retro! Eugenioren hizkuntz aukerak negatibotasunetik idaztera tentatu bainau) eta patxadaz irakurtzeko intentzioa daukat, zer ikasia egongo baita bertan.
Euskararen munduan ere aspalditxotik ari gara ikuspegi horretatik lan egin nahian. Horren lekuko Kontseiluaren diskurtsoa: mezu positibo eta integratzaileak bilatuz euskararen mundua zabaldu eta indartzeko. Bestelako bideak jorratu izan ditugu sarriegi euskalgintzako agenteok. Mezu uxatzaile eta jarrera negatiboak barreiatu izan ditugu gure bidezko eskakizunak gizarteratzeko, artez egiten ari ginela pentsatuz, gainera.
Zer landua badugu oraindik, hala ere. A eredua dela eta egunkari honetan bertan leitu berri dudanak energia negatiboa transmititu dit. EHE burutzen ari den kanpainari buruzko berriak ziren. Oso ados nago A ereduak ez duela hori hautatzen duten haurren euskalduntasuna bermatzen. Are gehiago, poztu egingo naiz A eredua euskal hezkuntza-sistematik desagertzean. Onuragarriak dakuskit bide horretan egin daizteken proposamen eta ekimenak ikuspegi positibo eta integratzailetik egiten badira. EHEren kanpainaren tonuak eta estiloak, ordea, uzkurrarazi naute gibeleko mezuarekin bat natorren arren. Beraz, uzkur eta zalantzaz egon daitezkeenak…
Gaizki esanak barkatu.

Mens sana in corpore sano (1999-01-30)

2005-09-06T18:18:00.000+02:00

Aste honetan jaso dut EAJk eta EAk 1999-2002 legegintzaldirako izenpetutako koalizio-akordioa. Estimatua benetan Komunitate Autonomoko gobernuak egin asmo duenaz lehen eskuko informazio hau.
Ez dut egia esan osorik leitzeko betarik izan, baina nire interes gertueneko alorrei dagozkien hitzarkinak, kultura eta hizkuntz politikazkoak hain justu, patxadaz aztertu ditut. Oso harrituta gelditu naiz, egia esan, bi orrialde eta erdiko luzera duen testuan bi lerro baino ez direlako usatzen kirolaren alorreko egitasmoak zuritzeko. Eskasa deritzot.
Ikuspegi lerratua izan dezaket jakina. Izan ere, hamaikatxo urte ibili izan naiz hango eta hemengo zelaietan meloi itxurako baloi baten peskizan lokatzez igurtzita eta elkarri igurtzika; ibili banabil oraindik, izerditan blai, bide batzerretan korrika txikitan eta ahaztu dut zenbat urte egin ditudan kirol-klub amateur baten zuzendaritzan. Horrek kutsua damait.
Ez deritzot, hala ere, nire iritziari ez-ohizkoa. Gure gizartean balio positiboa du kirol-jarduerak, ezin uka. Osasunaren ikuspegitik begiratuta dudarik ez dago: mens sana in corpore sano. Halaber, balio hezitzaile eta kultural agerikoak ere baditu. Hitzetik hortzera entzuten da ume eta gazteen hezkuntzan kirolak duen betebehar oinarrizkoa: talde-lana sustatzeko, ahaleginaren beharra baloratzeko edota bizitzaren arriskuetatik (droga-mepekotasunetik, jokamolde antisoziletatik,…) aldentzeko. Bestalde, herri baten identitatearen zati bat izatean datza kirolaren kultur balioa: gure herri-kirolak lekuko.
Kirolak akordioan aipatzen diren bi orokortasunak baino gehiago merezi zuen. Kirol-politika zehatza zirriborratu behar zen. Besteak beste, honelako galderei erantzun eman behar zitzaien: kluben egiturak sendotzeko politikarik espero al daiteke? Kirol-modalitate guztiak sustatu behar al dira ala jakin batzuk bakarrik? Euskal kirolaren nazioarteko presentzia indartuko al da?
PD Lerro hauek idatzi eta egunkarira bidali ostean, Imanol Agote sailburuordearen artikulua irakurri dut aste honetako Argian. Hor behintzat, egitasmo zehatzagoak aipatzen dira.

Houston, we have a problem! (1999-01-23)

2005-07-19T10:42:00.000+02:00

Horrelaxe berritu omen zitzaizkien Apolo XIIIko astronautak NASAko nabigazio-kontrolekoei beren untzia matxuratu zenean. Orain 'Houston has a problem' esan beharko genuke, apika.
Errusiaren gainbera ekonomikoak Nazioarteko Espazio-estazioaren garapenari mesede gutxi egin dio. Errusia espazio-estazioaren bazkide garrantzitsua da, baita arazo-iturri ere: eraiki behar dituen zatien entrega-epea luzatzen ari da taigabe eta, gainera, lankidetzaren kostuak izugarri hazten ari dira. Hasieran, Errusiaren parte hatzeak proiektuaren aurrekontua bi bilioi dolarretan murriztuko zuela uste zuen NASAk; aitzitik, bilioika dolar konstatzen ari zaio Errusiaren elkarlana. Espazio-estazioaren aurrekontu ofiziala 17,4 bilioi dolarrekoa bada ere, kontsultore independienteek eginiko azterketen arabera 21 bilioi dolar baino handiagoa izan daiteke azken-kostua. Honi transbordadorearen jaurtiketa-kostuak eransten badizkiogu, zifra 100 bilioi dolarreraino igoko da.
Halaber, komunitate zientifikoak espazio-estazioak egin ditzaken zientzi ekarpenak ez ditu NASAk aldarrikatu bezain oparoak ikusten. Esaterako, American Society for Cell Biology delakoak adierazi duenez, mikrograbitatean eginiko kristalografi saioek (estazioa justifikatzeko NASAk usatutako argudio nagusietako bat) ez dute botika berrien garapenean edo proteinen egituraren analisian ekarpen adierazgarririk egin orain arte.
Beraz, arazo-iturri izanik, zergatik tematu da NASA espazio-estazioarekin? Ezin al zituen baliabide ekonomiko horiek beste proiektu oparoago batzuetan baliatu, eguzki-sistemaren zunda robotikoen bidezko esplorazioan adibidez?
Erronkak eta ilusio-piztaileak behar ditu NASAk dirurik nahi badu. Bere bi izarrek ajeak dituzte. Transbordadore espazioalak ia hogei urte dauzka eta onenak eman ditu. Marten gizakia jartzea, bestalde, ez dago eskura oraindik. Hortaz, Nazioarteko Espazio-estazioak ikuskizuna eskainiko dio zerga-ordaintzaileari gizakia marteratzeko gai garen bitartean; kario eta arola bada ere.

Egia berdaderoa (1999-01-16)

2005-07-19T10:40:00.000+02:00

Ikerketa zientifikoen berri gizarte eta komunitate zientifikoari emateko moduan disfuntzioak gertatzen ari dira azken aldian. Ohizko bideari jarraitu ordez, hainbat zientzilarik eta ikerketa-taldek komunikabideak deitu eta prentsaurrekoa antolatzen dute, aurkikuntzak gizarte-inpaktu nabarmena izan dezakeenean, batik bat.
Duela hainbat hilabete, Valentziako unibertsitateko ikerlari-talde batek prentsa deitu eta lau haizetara aldarrikatu zuen ura hidrogeno eta oxigenotan bereizteko bide merke eta eraginkorra aurkitu zuela. Katalizatzaile egoki batek energia merke, garbia eta betirakoa eskaintzen ei zuen. Ahuntzaren gau erdiko eztula, aste honetan jakin dugunez.
Ez da hau kasu isolatua, burugabe batzuen jazoera bakana: NASA eta Marteko bakterioen eta fusioa hotzaren auziak hor ditugu. Globoa puztu eta, ostean, hustu.
Kezkatzekoak dira oso gertaera horiek. Gure gizartearen eta kulturaren oinarri diren zientziaren eta zientzilarien sinesgarritasuna kolokan jartzen da, batetik, eta, bestetik, esperantza faltsuak pizteaz gain, gizartean ideia zientifiko okerrak zabaltzeko bidea egiten dute.
Ulertzekoa da, halaber, emaitza azkarrak eskatzen dituen gizarte honetan, komunikazio-gabineteen presiopean, ondo landu gabeko datuak barreiatzeko tentatuta egotea zientzilaria. Izan ere, hurrengo beka, diru-sarrera edo aurrekontua lortutako emaitzen menpe egon baitaiteke. Oso garbi dago hori NASAren kasuan; espazioaren esplorazioa egiteko fondoak murrizten ari zirenean eta gizarteak espazioaren lilurari bizkar emanda zegoen momentuan, Marten bizia egon ei zela aldarrikatzeko aukera gozoki ederregia zen pasatzen uzteko.
Ulergaria izanik ere, prentsaurrekoak ez dira bidea. Aldizkari ospetsuen bidez eman behar da aurrerabide zientifikoaren berri. Peer review (parekoen azterketa) sistema ez da noski, giza obra oro legez, perfektua; ez ditu maula guztiak saihestuko; ideia eta hipotesi iraultzaileak zokora litzake, baina urtetan frogatu duenez produkzio zientifikoaren kalitatea neurtzeko tresna zuhurrena da.

HPLO (1999-01-9)

2005-07-08T10:33:00.000+02:00

Aurreko batean kultur sailburutzaren ameskerian Hizkuntz Politikarako Sailordetza (HPS) Hizkuntz Politikarako Lehendakariordetza (HPLO) bihurtzea eta sail guztietan HPS txikiak eratzea proposatu nuen 'seiko' honetan bertan. Eginiko proposamenak haizeak eraman ditu Jaurlaritzaren sail-banaketari erreparatzen badiogu, bederen. Ez zait harritu, nire iritziaren pisuan fede larririk ez nuen eta.
Hala ere, aukera polita galdu dela iritzi diot. Bizi dugun giroak EAEko euskararen normalizazio-politikaren gidaritzari maila handiagoa ematea gauzagarri egiten zuen. Zergatik HPLO, HPSren ordez? Administrazioaren egiturarengatik, hain justu. Sailak, oro har, nahikoa estanko eta iragazkaitzak dira elkarren artean. Beraz, aski nekeza eta zaila jazotzen zaio sail bati politika jakin bat beste bati eragitea. Ondorioz, Euskararen normalizazioa bezalako zeharkako gai batean, egokiagoa dateke sail guztien gainetik dagokeen egitura batetik politika eta estrategia gidatzea. Garai bateko lehendakaritzaren menpeko HPIN Kultura sailaren menpeko HPS bihurtu zenean, duela lau urte, eraginkortasuna galdu zen. Horren adibide aproposa da Industria Sailak enpresetan euskara-planak sustatzeko jarritako diruak legegintzaldiaren erdirako ke bihurtu izana. Hizkuntza politika Kulturan kokatzea erabaki estrategiko desegokia izan zen, ene aburuz.
Halaber, sail guztietan HPS txikiak ezartzeak sail horren menpeko esparruetan hizkuntz normalizazioaren eraginkortasuna emendatzea luke helburu. Arrazoiak aipatuta daude. Azter dezagun esaterako Industria, Merkataritza eta Turismo Saila. Euskara Biziberritzeko Planaren ildotik gobernu-programan hitzartu ei denez, sail horrek enpresa-munduan euskararen erabilera-planak sustatuko ditu. Ez da hori huskeria euskaren normalizazioan eta honi, gainera, merkataritzaren alorra (etiketajea, labelak,…) eta sailaren menpeko enpresa publikoak (SPRI, EVE,…) erantsi beharko litzaizkioke, besteak beste. Nondik kudeatuko litzateke normalizazio-ahalegina eraginkorren? Neronek ez dut dudarik: sailetik bertatik.

Gaur, 2005eko uztailaren 8an, berriz ere aukera galdu dugula uste dut eta goian esandako berresten dut.

Asmoz eta jakitez (1999-1-2)

2005-07-05T11:52:00.000+02:00

Ehun eta hogei mila lagun; bost estadio mukuru bete. Hau marka! Euskaldunak burutik gaudela esaten du gure lagun batek, guri bakarrik otu bailekiguke 26ko festa erraldoia. Egia esan, gauza batzuk Euskal Herrian baino ez dira gertatzen; onerako zein txarrerako. Egin egin dugu; orain eskerrak emateko tenorea da. Kontseiluko zuzendaritzako kide naizen aldetik eskertu nahi zaituztet bildu zineten guztiok jin izanagatik eta barkamena eskatzen dizuet kabitu ezinik kanpoan gelditu zinetenei, zuen jarrerak ez baitzuen hori merezi. Eskerrak, kanpainan zehar herrietako batzordeetan su eta gar lanean aritu zaretenoi; mila esker, estadioetan beharrean fin eta gogotsu jardun duzuenoi; esker anitz, oholtzaren gainean izan zareten guztioi. Finean, gure Txirritak esaten zuen legez 'eskerrak eta graziyak' Bai Euskarari Kanpaina bideragarri egin duzuen guztioi.
Kanpainaren konplexutasuna eta erronkaren handitasuna kontuan harturik zailena jada egin dugula pentsa lezake bateren batek. Bai zera! Oraintxe hasten da Kontseiluaren benetako lana. Amaitu berri den kanpaina Kontseiluak bideratu nahi duen ekimenaren lehen urratsa izan da. Kanpainan zehar euskararen aldeko konpromiso tinkoa agertu duten banako, elkarte eta gizarte-eragile horiekin guztiekin lanean hasi beharra dago orain. Konpromisoak errealitate bihurtu behar ditugu, asmoak gertakari eta ilusioa abiatzeko indar. 'Lanordu bat akordioaren alde' ekimena dugu begi-bistan lehenik eta ondoren,…
Hiru ondorio nagusi aterako nituzke Bai Euskarari Kanpainaren emaitzetatik:
- Herri hau bizirik dagoela eta herri eta kultura izateko gogo bizia erakutsi duela.
- Elkar hartuta eta batuta urrun ailega gaitezkeela eta indar izugarria daukagula.
- Gizarteak etorkizuna euskaraz ikusten duela eta konpromisoak hartzeko prest dagoela.
Kanpainan zehar, euskararen normalizazioaren aldeko kapital izugarria bildu dugu eta, era berean, erantzunkizunez jokatzeko ardura eman zaigu. Aurrerantzean kapitala egoki kudeatzea dagokigu gizarte-erakundeoi zein erakunde publikoei: elkarlanean, osagarritasunean eta elkarren errespetuan. Halaber, euskararen normalizazioaren aldeko politika tinko, ausarta eta eraginkorra bideratzeko txeke zuria eman digu gizarteak. XXI. mendea euskararena izan dadin, balia dezagun; asmoz eta jakitez.
Mila esker eta urte berri on.

Gutun bat eta PS bat (1998-12-25)

2005-06-14T21:53:00.000+02:00

Sadam Hussein, diktadore hori:
Aitortu behar dizut, lehen-lehenik, ez nauzula lagun. Besteak beste, ezin dizkizulako bakartu kurduei egin dizkiezun erasoak eta zein koldar tratatu dituzun; are gutxiago arma kimikoz haur, gazte, gizon eta emakumeak erasotzea. Ez dizkizut onartzen, era berean, urtetan zehar EEBBen morroi-lanean eginikoak, Iranen kontrako gerra esaterako.
Hala eta guztiz ere, elkartasunezko gutuna duzu honakoa hau. Kontuz! Ez pentsa elkartasuna zuri adierazten dizudanik, zure mendean duzun herriari baizik. Zure errejimen diktatorialaren ondorioak nahikoa sufrimendu eta arazo ez ziren, itxuraz, eta misil moduan etorri zaie Osaba Sam-en gabonetako oparia.
Clinton hori, bestetik, zure moduko laguna da. 'A ze parea, karakola eta barea' esango lukete gure etxean. Zuk bera usatzen duzu zure herriaren patu gaiztoa justifikatzeko eta berak zu erabiltzen zaitu txistu-joaldi batzuen penitentzia zuritzeko. Eta, beti bezala, umilenak eta pobrenak kitatzen dituzte nagusien bekatuak.
Zuek biok egunkarietako titularretatik desagertzea espero dut. Baten batek pentsa lezake, ez zintuzketedala maila berean ipini beharko biak, zure ekintzak Clintonenak baino doilorragoak izan direlako. Egia esan, Irlandako bake-prozesua egoki bideratzea nton-en ahaleginari zor diogu neurri adierazgarri batean. Bere aldeko puntua da hori. Palestinako bake-prozesuan bestetik ez du horrelako eraginkortasunik izan eta ez ditu zure herriarekin hartu dituen jarrera gogorrak israeldarrekin hartu. Ez al ditu, bada, Israelgo gobernuak zuk baino gehiagotan urratu NBEren erabakiak eta hartutako bake-konpromisoak? Zer desberditasun dago zuen bion artea? Nabarmena, adixkidea: zu indargea zara, ezin diozu Osaba Sami kalterik egin eta berak soldadu bat bera galdu gabe txiki zaitzake. Gainera, Estatu Batuetan irakiarrik badago, ez du lobby indartsurik eratuko, ez du diruaren indarra izango eta, hain segur, paria bat baino ez da izango. Alde ederra, ezta?
Parean jartzen zaituztet hipokresia eta zinismoa indarkeria hutsaren eta basatikeriaren maila berean jartzen ditudalako. Biak dira bekatu larriak. Beraz, zu zerori eta Clinton infernu bera merezi duzuen, nahiz eta zu otso odoltsuaren mozorroa erabili eta berak gizaseme zibilizatuarena.
Zoaz pikutara,

PS Gaur XXI. Mendeko Akordioa: Bai Euskarari kanpainaren emanaldi erraldoiera joatera animatu behar nituen euskaltzaleak. Agindu hori neukan. Lumak beste norabait eraman nau, ordea. Alabaina, Agileran, Anoetan, Mendizorrotzan, Sadarren eta Sanmamesen ikusiko dugu elkar. Euskarak behar zaitu, Osaba Samen, berriz, ez.

Bagea ala ezkea? (1998-12-19)

2005-05-31T16:51:00.000+02:00

Araban bagare, Gipuzkun bagera, Ziberun bagire eta Bizkaian bagara dio kantak, baina aurki Usurbilen gara erantsi beharko zaio, antza. Xabier Kintana adiskideak arrazoi osoz salatu zuen aurreko batean kazeta berriaren izen desegokia eta, beraz, ez diet Garako lagunei hatza berriz ere begian sartuko nahiz eta egin duten tamainako aldrebeskeriak merezi duen.
Ez dakit hizkuntzaren sena eta duintasunaren kontrako hanka sartze, aldrebeskeria, zabarkeria eta enparauen aurrean pazientziarik handiena erakusten duen herriak tokirik ote duen Guinness-en liburuan baina, horrela bada, euskaldunok aise irabazi dugu tokia. Gure hizkuntzaren senak eta etorriak astindu etengabeak jasotzen dituzten izenburu, txartel, marka eta erakunde-izen eta horrelakoetan. Halaber, aldrebeskeria horietako batzuk, 'irekita. bihar eta berandu' esaterako, mitiko bihurtu dira.
Euskararen sena jipoitzeak kolore edo ideologiarik ez du. Ez, barkatu, ideologia bat badu: lehenik erdaraz pentsatu eta, ostean, euskaraz edo jarri.
Hor dugu, adibidez, euskal izen korapilotsua bere mihi gaztelauan trabatzen zelako edo, 'Eusko Trenbideak' izen jatorra 'Euskotren' hibrido irenstezina bihurtarazi zuen zuzendari sozialista.
Beste mota bateko adibidea dugu hurrengoa. SPRIk 'Cuadernos Vascos de CIENCIA Y TECNOLOGÍA' delako buletina kaleratzen du, euskaraz 'ZIENTZI ETA TEKNOLOGI Euskal Koadernoak' deitutakoa. Itzulpen txukuna, kexurik merezi ez duena; izenburuaren diseinu grafikoak, ordea, salatzen du jatorrizkoa gaztelaniaz pentsatu dela: letra larriz idatzi dudana, tamaina handian inprimatuta, lehen begiradan leitzeko modukoa eta bestea lupaz aurkitu beharra. Gaztelaniaz autonomia eta esanahia duenak euskaraz ez du.
Jakina, bestelako kasuak badira; euskarazko bertsioa gaztelaniazkoa baino adierazgarriagoa izatea. Donostiako Zinemaldiko 'Donostia zinezko hiria' leloa datorkit burura, kasulitatearen ondorio ala berariaz pentsatuta?
Azaldutakoaren harian, bagara, kultura, herri, hizkuntz komunitate; ez gara, aitzitik, unibertso. Herri honetan proiektuak, egitasmoak eta antzekoak landu eta bideratzeko unean, euskara faktorea kontuan hartzen denean, atzena da ia beti, hots, 'bihar eta berandu'.
Unibertsotasun-eza horren adibide argigarria eta mingarria iruditu zait Gipuzkoa-Donostia Kutxak hartu berri duen erabakia. Izan ere, erakunde horrek babesten eta kudeatzen duen zientzi museo interaktiboaren zuzendaria izendatu berri du eta, sarriegitan gertatzen den legez, pertsona horrek ezin izango du Euskadi Irratian, ETB1ean eta gainerako euskal komunikabideetan zuzeneko adierazpenik egin, Cervantesen hizkuntza ederki menderatuta, Axularrena guztiz arrotz zaiolako. Espazio eta unibertsoaren gunean ere ez gara unibertso izango; kategoria izango ote gara?
Ezkea, oaingoz!

Aitor Zabaleta (1998-12-12)

2005-05-24T10:34:00.000+02:00

Errealzale hori,
Sastako maltzur batek eraman hau. Gizagaizto baten laban zorrotzak hire bihotza urratu dik. Hire ekipoaren koloreekin poztu, tristetu eta salto egiten zuen bihotz bero hori gelditu egin duk, metalaren hotzak izoztuta.
Ez hinduan ezagutzen. Akaso ikusi haut inoiz, Aratzenera joan izan bainaiz trago bat edo mokado bat jotzera: duela urtebete garai honetan atzen aldiz. Hire heriotzak, hala ere, buruko errota abian jarri zidak: oroitzapenen jarioa, batetik, eta asarrearen erauntsia, bestetik.
Hamar bat urte egin dizkiat atzera, Bidasoak lehen liga irabazi zueneko urte hartara, poliziaren babespean atera behar izan baikenuen Alacanteko kiroldegitik. Bidasoari animo ematea gure erru bakarra. 'Putos vascos' eta 'asesinos' zenbat bider entzun genian! Orain barre egiten diagu lagunok orduko estuasunak gogoratzean denborak larritasuna lausotzen baitu. Herorrek, tamalez, ezin izango duk heure buruaz barre egin.
Asarrearen harra piztu zidatek telebistaren alkatxofaren atzean dolu-aieneak jaulki dituzten fariseoek; ekipoak irabazten duenean 'irabazi diagu' eta galtzean 'galdu egin ditek' esaten duten horiek; zaleen grinak eta pasioak etengabe xaxatzen ari diren horiek; partidak irabazteko ezein bide zilegi dela uste duten horiek; zale fanatikoen ohiu xenofobikoak entzun arren 'estadioetan biolentziarik ez zegok' aldarrikatzen duten horiek; laburtuz, besteek egiten duten kirola gizartean gora egiteko usatzen duten horiek.
Ez zekiat hik heuk, Aitor, kirola egiten ote huen; hire taldekideen izerdia hirearekin nahasia sentitu ote duan. Nik astakiloen kirol hori egin diat; errugbia bai. Badakik kontaktu fisiko etengabea: plakatu eta bultzatu, bultzatu eta plakatu; muturrekoka lantzean behin. Partida bukatutakoan, hala ere, tragoak hartzera elkarrekin bi ekipoak eta arbitroa. Hori duk kirolaren izpiritua nire irudiko: jolas eremu batean norbera dibertitu eta besteak dibertiarazi eta zelaiko arazoak arbitroaren azken txistuarekin bukatu egiten dituk.
Aitortu egingo diat Aitor, ikuskizun-kirola gero eta urrunago eta hotzago sentitzen dudala: futbola batez ere. Atotxara joaten ninduan garai batean; ez diat inoiz Erreala Anoetan ikusi, ordea. Urrunarazi egin natxiek. Gero eta gehiago aspertu egiten natxiek ikuskizun-kirolaren inguruko parafernaliek: kazetarien, zuzendaritzakideen eta, tamalez, kirolarien beraien esanak eta izanak. Denak dituk: 'hil ala bizikoak', 'erronka handia', 'itzelezko balentria' eta enparauak. Gero eta gehiago estimatzen dizkiat norberaren izerdi eta ahaleginak; txandala jantzi eta kilometroak egiten dituzten horiena edota egunero pista eta zelaiak betetzen dituzten neska-mutiko horiena.
Ikuskizun-kirolaren inguruko parafernaliak elikatutako harrak eraman hau Aitor. Honez gero konturatuta egongo haiz, hain segur, heu protagonista eta biktima izan haizela. Hi heu harraren atzen biktima izatea espero diat. Baita hik ere, ezta? Ez haut ezagutzen, baina higandik mintzatu direnak argi utzi ditek hire gizatasuna.
Hil ostean bizirik bada, futbolzaleen paradisuan egongo haiz laguna. Izan untsa.
PS. Gurea ez huen ikuskizuna, zin dagiat, eta, apika, hor zegok koxka.

'Quisiera ser ministro kulturakoa' (1998-12-05)

2005-05-17T15:38:00.000+02:00

Gaitza daukat lagunok inongo alderdiren karnetaren ezean, posturako beharrezko diren dohain eta bertuteen jabe izango banintz ere. Kontsolatzea badaukat, alta, larunbateroko zutabetxo honek fikzioa lantzeko aukera eskaintzen baitit. Beraz, neure burua kultur sailburutzat hartu eta zer eginen nukeen jaulkiko dizuet. Barrikadaren beste aldean egotea egokituko zait 3.000 karaktere inguruko tartean besterik ez bada ere.
Horiek guztiak horrela eta, bigarren abizena Fernandez edukitzeak hurrengo jaurlaritzako sailburu izateko lagunduko du, ezta?
Lehen-lehenik, Hizkuntza Politikarako Sailordetza nire agindupetik kentzeko esango nioke Juanjo Ibarretxeri (ordurako Juanjo deitzeko nahikoa konfiantza edukiko dut eta). Baten batek pentsatuko du jada, 'lixto honek istiluak gainetik kendu nahi ditu'. Euskalgintzako bidaide ohiekin sesioak saihestea ez da arrazoi makala, aldi berean UA eta enparauekin baztertzen badituzu gainera. Hala ere, eraginkortasun kontu hutsa da. Administrazioaren egitura dela eta Kultura menpeko HPS batek eragin eta itzal txikia du gainerako sailetan, norbera bere etxearen jabe baita. Beraz, Jaurlaritzaren sail guztiak azpian izango lituzkeen Hizkuntza Politikarako lehendakariorde bat (HPLO?) izenda zezan aholku emanen nioke eta, halaber, sail guztietan HPS txikiak eraraziko nituzke.
Bigarrenik, ETBren eredua gogor astinduko nuke, balkoitik esekitako alfonbrak astintzen diren legez, entzule-kopuruaren harrak, zorriak eta hautsa haize-erauntsi batek urrun eraman ditzan. BBCko zuzendari orokor John Birt-ek esandakoa kaskoan ondo sartua edukiko luketen pertsonak izendatuko nituzke ETBko arduradun: 'BBCk eskaintzen duena eta merkartuak eskaintzen duena arras eta zeharo desberdinak dira. Egiazki, horrela izango ez balitz, BBC justifikatzerik ez litzateke egongo.'Eta ETB3 sortuko banu, euskarazko katea tematikoa?
Hirugarrenik, Euskaltzaindiari XIX. mendeko lan-moldetatik ateratzeko eta XXI. mendeko moldera etortzeko bidea jarriko nioke. Hau nire ardura ala HPLOrena izango al litzateke? Lehen gobernu-bileran argitu beharko dugu, alajaina!
Laugarrenik, Euskal Herriko Liburutegi Nazionala sortuko nuke. Liburutegi hitza zentzu zabalean ulertu beharko litzateke eta bertan, besteak beste, Euskal Herriko kultur produkzioa, arte plastikoena izan ezik, bildu, gorde eta sailkatuko litzateke.
Bosgarrena eta ez horregatik atzena, kirola izango dut mintzagai. Behingoan kirolari ohi bat izango genuke kirolaren arduradun gure komunitate autonomoan eta horrek, apika, beste jite bat emango lioke kudeaketari. Bi ardatzen inguruan landuko nuke alorra: oinarrizko kirola sendotzen eta euskal kirolaren presentzia nazioartean bultzatzen. Ikuskizun-kirol profesionalak, adixkideok, ez luke nire eltzeko babarrunik janen.
Beno, jaulki dizkizuet asmoetako batzuk eta gehiago jakin gura baduzue, kultur sailburu izendatu beharko naute: gaitza, gaitza!
daría yo al Kontseilu, maitia, diruba nahikua'.

Zientziaren dibulgazioa (1998-11-28)

2005-05-10T16:23:00.000+02:00

XX. mendearen bukaerako gizartea definitzen duten osagaien artean zientzia eta teknologia oinarrizko osagaiak dira, hots, gizarte moderno eta aurreratuen kulturaren funtsezko ezaugarriak dira. Zientzia eta teknologia dira, halaber, gure gizartearen oinarri, zutarri eta abiarazle. Edonon gaudelarik ere, gure ingurura begiratze hutsarekin zientzia eta teknologiaren aztarnak aurkitzen ditugu.
Era berean, gizarteak zientzia eta teknologiari buruzko informazio xehea eta zehatza behar du, besteak beste, gizarte horrek bere etorkizunaz erabakiak hartu beharko dituelako non osagai zientifiko-teknikoa faktore bazterrezina izango den; klima-aldaketari aurre egiteko hartu beharreko neurriez, esaterako.
Oraintsu arte, irakaskuntza-sistemak izan du, eskolaren eta unibertsitatearen bidez, ezagutza zientifiko-teknikoaren historiaren, egoeraren eta aurrerabidearen berri emateko erantzukizun nagusia. Alabaina, azken mendean zientziak eta teknologiaren bilakaera bizkorrak irakaskuntza arautuaren bidezko ezagutza-transmisioa nahikoa ez izatea ekarri du eta zientzi ezagutzaren transmisioak beste bide batzuk jorratu behar izan ditu. Masa-komunikabideek zeregin horretan funtsezko betebeharra izan behar dute, beraiek direlako gaur egun informazioa azkar hedatzeko biderik eraginkorrenak.
Euskal Herriko komunikabideek funtzio hori ganoraz betetzen dutenentz aztertzen badugu, salbuespen aipagarri batzuez landara horrelakorik ez dela jazotzen ikusiko dugu. Beraz, asteotan Eusko Ikaskuntzak antolatutako 'Zientzi Zabalkundea Euskal Herrian' izeneko ikastaroa ekimen oso positiboa da zientziaren dibulgazioaren beharraz gure gizartea eta komunikabideak jabearazteko. Zorionak, ondorioz, antolatzaileei ahaleginagatik.
Dena dela, ikastaroaren batzorde-antolatzaileak mira desenfokatu xamarra izan duela iruditzen zait, jardunaldiaren edukiari eta parte hartu duten hizlariei erreparatzen badiegu bederen. Hutsune adierazgarriak ikusi ditut nik. Edukiei gagozkiolarik, zientziaren dibulgazioaren alorrean Euskal Herrian jorratu (jorratzen ari) diren esperientzia interesgarrienen berri zuzenik ez da eman. Halaber, hizlarien artean egun Euskal Herrian zientzia dibulgatzen diharduten kazetari eta zientzialari nagusiak falta izan direla iruditzen zait. Euskararen erabilera, bestalde, ohizkoa izan da; jazoera are penagarriagoa Euskal Herrian zientziaren dibulgazioa nagusiki euskaraz egiten dela kontuan hartzen badugu.
Eusko Ikaskuntzaren ahalegina estimatzekoa izan da eta zientzi dibulgazioaren beharra aldarrikatzen jarraituko duela iguriki dut, baina, hurrengo baterako gure herriaren errealitateari gertuagotik begiratzea eskatuko nioke, euskal kulturaren normalizazioak eskertuko baitu.

Buenos Aires (1988-11-21)

2005-05-03T14:48:00.000+02:00

Argentinako hiriburuaren izena aipatu orduko tangoa etortzen zait gogora eta Mi Buenos Aires querido hasten naiz kantatzen nire baitan. Tango-doinurik ez duen giro nahasia ibili da Buenos Airesen egunotan. Klima-aldaketari buruzko goi-bilera oilategi eta pertsiar merkatuaren arteko zerbait izan da, presio-talde desberdinen interesak direla kausa.
Maiz, goi-bilera hauen lanei buruz irakurtzen dudanean inpresio mingotza gelditzen zait. Nire lagun batek 'zezenak plazara atera, buelta bat eman eta berriz torilera' esaten du gai edo arazo baten inguruan interesik egon ez, baina interes-plantak egin behar direnean. Bada, Buenos Aires eta enparauetan horrelako zerbait egiten dutela susmoa dut: ikusi nola kezkatzen garen klima-aldaketarekin! Atzean, ordea, zezenari adarretatik heltzeko benetako interesik ez dago edo, beste modu batera esanda, gaurko estatusari eusteko interes gehiegi.
Zer lortu da Buenos Airesen? Hitz asko eta gauza ukigarri gutxi. Horien artean hauek dira aipagarrienak:
- Kiotoko Protokoloa abiarazteko neurriak, arauak eta helburuak markatuko dituen 2000 Agenda izeneko lan-programa.
- GKEak klimaren konbentzioan negoziatuko duten organoetan egotea.
- Montrealgo eta Kiotoko Protokoloak bateratzea aztertuko duen plataforma bat abiatzea.
- Atmosferako gasak aztertzeko eta zaintzeko mundu-mailako sistema emendatzea eta hobetzea.
- Teknologi transferentzia sustatzea.
- Klimaren Konbentzioko eta Ingurugirorako Mundu Fondoko finantz mekanismoak arintzea eta sustatzea.
Garbi dago klima-aldaketaren auziari tinko heltzeko neurri eraginkorrenak ez direla. Buenos Airesen, lehenago Kioton legez, norberaren interesak guztion interesak baino pisu handiagoa izan dutela. Berotegi-gasen isurle handiena den Estatu Batuen jarrera eragozlea erabakiorra izan da eta beste estatu industralizatuek, Europako Batasunak bereziki, neurri eraginkorragoak hartzeko eginiko ahaleginek enpresa estatubatuarren jarrera itxiarekin egin dute topo.
Irispide motzeko jarrera nabarmena da. Euskal esaera zaharrak dioen bezala 'gaurko ogia, biharko gosea'. Bestalde, kontraesankorra badirudi ere, 'biharko ogiari' begira jartzen ari dira munduko petrolio-enpresa nagusietako batzuk. British Petrolium-ek eta Shell-ek esaterako berotegi-gasen beren emisioak 2.010 urterako % 10 murriztuko dituztela iragarri dute, hots, Kiotoko Protokoloaren arabera estatu industrializatuek murriztu beharko luketen batez besteko % 5,2 baino gehiago. Bestetik, Monsanto-k, nekazaritza-negozioaren erraldoiak, iragarri duenez, ikerketa-inbertsio handiak egingo ditu lurzoruak atmosferako karbono(IV) oxidoa zurgatzeko mekanismoak aztertu eta hobetzeko bideak jartzeko.
Korporazio handi hauen jarrerari buruz iruzkin zinikoak egitea erraza da. Aldaketaren atzean interes ekonomikoak daude jakina. BP eta enparauak ez zaizkio, bat-batean, fede ekologistari atxiki. Dena dela, ongi etorria jarrera berria, baldin eta klima-aldaketaren auzia berbideratzeko modua egiten bada. Izan ere, Kioton eta Buenos Airesen gobernuek defenditu dituzten interesak, beren estatuetako industria eta enpresena izan da eta hauek 'berdeagotzen' badira, horrelaxe egingo dute gobernuek ere

UEU (1998-11-14)

2005-04-26T10:27:00.000+02:00

Udako Euskal Unibertsitatea. Uztaritzeko Landagoinen ezagutu nuen UEU 1976ko abuztuan. Urte mordoska joan dira eta ilusioz betetako gazte hari ilea urdintzen hasi zaio aspaldi. Ez dut uda harez gero inoiz hutsik egin udaro euskaltzaleok dugun topalekuan. UEU eta nire bizipen pertsonalak lotuta daude zeharo, askatzeko modurik ez dagoen mataza osatuz. Bertan ezagutu ditut euskalgintzaren izar distiratsuak; bertan egin ditut lagun handiak eta bertan desilosionatu naute ustezko pertsonaia batzuek ere. Halaber, UEUkide-kategoria guztietatik pasa naiz: ikasle, irakasle, sailburu, talde eragileko kide eta zuzendari. Urrats guzti horietan ikasi dut eta, neurri batean, UEUk moldatu nau pertsona legez. Guztiz subjektiboa naiz, beraz, UEUrekiko eta nire juzkuak lerratatuta egongo dira beti.
Alabaina, UEUk Eusko Jaurlaritzarekin hitzarmena sinatzean, duela urte asko zor zitzaiona eman zaiola inork ez duela dudatan jarriko uste dut. Hamaika eta handiak izan dira UEUk euskalgintzari eta euskal gizarteari egin dizkion ekarpenak. Berandu etorri da hitzarmena, baina etorri egin da eta poztu egin behar dugu. Aurrerantzean, UEUren urteroko estuasunak, 'sosak nondik bilduko?', ez direla horren larriak izango iguriki dut eta bere lana planifikatu eta egiteko aski patxada izango duela.
Uztaritzeko garai hartan euskal unibertsitatea genuen amets. Ez genuen, egia esan, oso definiturik, baina hiru lerro nagusi aipatzen ziren: euskaraz jardutea, publikoa eta Euskal Herri osorakoa. Artean, unibertsitate-egitura oso ahula zen Euskal Herrian. Unibertsitate-ikasle askok atzerrira joan behar izaten zuten. Gerora, zeharo aldatu dira gauzak. Unibertsitate berriak sortu dira: EHU, UPNA eta Mondragon. Euskal gizartean errotu dira eta ospea lortu dute. Euskarak, gutxi ala gehiago, tokia du unibertsitate hauetan: irakatsi egiten da euskaraz, argitaratu egiten da euskaraz eta ikerketa, gutxi bada ere, egiten da euskaraz. Euskal unibertsitatea urrun dago, hala ere.
Behar al dugu euskal unibertsitatea? Nik ez dut dudarik, baina, aitor dezagun, gure arteko euskaltzale ospestu batzuek ez dute auzia hain garbi ikusten, epe motz edo ertainera bederen. Nire aburuz, euskararen normalizazioa lortzeko guztiz beharrezkoa da euskaraz jardungo duen unibertsiatea, ikuspegi ideologikotik zein praktikotik eta konpondu gabe asko luzatu ezin daitekeen auzia da, kategoriatik unibertsora igaro nahi badugu behintzat.
Nola? Hori beste upelako sargardoa da. Oraingo unibertsitateetako euskal adarrak indartu behar dira jakina, zeren eta ez gaitezen engaina, euskal unibertsitateko irakasle eta ikerlariak horietan formatuko baitira gehien bat. Bestetik, proselitismo-lana egin beharko da gizartea eta arduradun politikoak euskal unibertsitatearen premiaz jabetzeko. Azkenik, aukera egokia dagoenean heldu egin beharko zaio, publikoa zein pribatua; Euskal Herri osokoa zein zati batekoa. Hori bai, helburua garbi izan behar dugu: lehen mailako eta kalitatezko unibertsitatea.
Parada horretan UEU zer? Lanean beti bezala, hasierako U horrek izango baitu, orduan, benetako esanahia.

Mitch (1998-11-7)

2005-04-19T16:28:00.000+02:00

Konbentzioari jarraiki M-z hasitako izena omen zegokion. Mitch esan diote. Ez dakit neronek zergatik; ez, hain segur, Robert Mitchun aktore handiaren omenez. Alabaina, aktorea bezain gogorra gertatu da, patuak hari gorazarre egin nahi izan diolako, apika.
Erdialdeko Amerikatik etorri diren irudi lazgarriak hunkitu gaituzte gu guztiok. Naturaren indarra bizi-bizi agertu da, kotoirik barik. Mitch erratz erraldoi baten moduan astindu ditu baso, ibai, mendi, itsaso eta hiriak, hondamenezko arrastoa utzirik. Indarge sentitu dira bertakoak; besterik egin al zezaketen?
Laster altxatu dira ahotsak kulpantea hatzaz seinalatuz: klima-aldaketa da hobenduna jaun-andreok sententziatu dute. Agian, arrazoi dute eta azken urteotan mundu osoan jazoten ari diren uholde, lehorte eta antzeko hondamendi naturalak gizakiok eragindako aldaketa klimatikoa dute atzean. Ez naiz erabat akort, hala ere.
Metereologia eta klimatologia zientzia aski berriak dira. Atzen 150-200 urteotan hasi gara klimari eta fenomeno metereologikoeoi buruz datu zehatz eta zientifikoak batzen. Beraz, Mitch moduko fenomeno naturalak ohizkoak direnentz jakiteko ez daukagu nahikoa daturik. Mitchek hondamen izugarria eragin duenik ezin da ukatu. Halaber, inozko hurakanik handientzat jo dute, baina ez-ohizkoa al da tamaina horretako hurakana edota berezko arrisku naturalen zerrendan sartu behar al da? Oraingoz galdera horrek ez du erantzun zehatzik eta norberak nahi dituen hipotesiak egin ditzake.
Jakina, Mitch gizakiak eragindako klima-aldaketaren adierazlea izan daiteke. Batzuei kasu eginez gero, hondamen natural guztiak ei dira horren ondorio azken urteotan. Dena dela, honek guztiak otsoaren ipuina ekartzen dit gogora eta klima-aldaketa benetan etorri datorrenean inork ez diola jaramonik egingo beldur naiz. Kontuz! Desforestazioak, basamortutzeak, gas poluitzaileen isurketak etab.ek atmosferaren oreka aldatzen ari direla begibistakoa da eta horrek asko kezkatzen nau gainera. Era berean, arrisku naturalak berezkoak dira eta fenomeno klimatiko baten berezkotasuna non hasi eta non bukatzen den esaterik ez dugu egun.
Gizakion erantzukizuna Erdialdeko Ameriketako eta beste anitz lekutako trajediaren tamaina handian beste maila batekoa da, nik uste. Izan ere, pobreziak, azpiegitura eskasak, txabolismoak, demografia gehiegizkoak, ubideratze-sistema neurriz kanpokoak eta enparauek sortutako egoerak, hildako eta biktima gehiago eragin ditu, seguru asko, Mitchen indarrak berak baino. El Salvador, Honduras, Guatemala eta Nikaraguako trajedian Ipar/Hego erlazio ekonomikoen fluxua bazterrezineko elementua da, ez baita saihesteko moduko datua industrializatu gabeko herrietan hodamendi naturalek eragiten dituzten hildakoak munduko hogei estatu boteretsuenetan sortzen dituztenak baino 6 bider handiagoak izatea. Hori neurtzeko modukoa da, datuak baditugu eta gizakion esku dago soil-soilik konponbide azkar eta eraginkorrak bideratzea.
Amaitzeko, ez dut ulertzen batzuek Mitchi 'haize-erauntsi' deitzeko duten tema, Euskal Herrian haize-erauntsiak ohizkoak izanik ere, hurakanik ez baitugu pairatzen.

John Glenn (1998-10-30)

2005-04-15T12:04:00.000+02:00

Joan den osteguneko ilunabarrean Floridako Cañaveral lurmuturreko NASAren jaurtiketa-basetik Discovery transbordadore espazialaren beste misio bat abiatu zen koheteen burrunba artean. Zientziaren eta espazioaren esplorazioaren ikuspegitik ez du misio honek, aurrekoen aldean, interes berezirik. Dena dela, komunikabideek luze eta zabal tratatu dute. Zer dela eta? Espainiakoen aldetik argi eta garbi dago zergatik; astronauta espainiar bat abiatu baita bertan. Munduko komunikabideen interesgunea John Glenn izan da, aitzitik.
John Glenn, espazioratutako lehen estatubatuarra! Duela 36 urte Merkurio kapsula txiki batean hiru orbita egin zizkion Lurrari. Estatu Batuen heroi bihurtu zen, gazteek jarraitu beharreko eredua, baina ohore eta ospe horrek espaziora itzultzea galarazi zion. Bidaiaren ostean John Glennek bere hirikideen miresmena zuen, baina NASAn espaziora berriro noiz joango zen galdetzen zuenean, ez zioten erantzun garbirik ematen. Luzamendutan ibiltzen zitzaizkion. Antza, Kennedy presidentearen agindua izan zen Glenn gehiago ez espazioratzea, istripu bat jazo eta heroia hiltzea beldurra ei zuen. Azkenik, egoerarekin gogaiturik, Glennek NASA utzi zuen 1964ean. Itxuraz, espazioaren ateak betirako itxi zitzaizkion, baina berriz, 36 urte geroago, espazioan da.
Zerk bultzatu du negozio-gizon ohi, presidente-hautagai ohi eta senadore hau espaziora bidaiatzera? Ez da erraza jakitea gizon baten garunaren barruan zer dagoen edo bere ekintzen atzen arrazoia zein den, baina, kasu honetan bederen, espazioaren mira izan da Glennen arrazoi nagusia. Jakina, 1963 eta 1964ean pilatutako fustrazioaren grinak ere pisua izango zuen bere deliberoan. Duela 36 urte izan ez zuen zortea izan du orain. Patuak abegitsu hartu du. Izan ere, NASAri Glenn orduan espazioratzea ez zitzaion komeni, orain, berriz, oso mesedegarria gertatzen zaio.
1960ko hamarkadan ez zuen NASAk diru- eta baliabide-arazorik. Mundua gerra hotzean murgildurik, Estatu Batuek eta hauek irudikatzen duten sistema politikoak (demokrazia eta merkatu librea) espazioaren esplorazioan nagusi zirela frogatu behar zuten. Lehia zen orduko espazio-esplorazioaren ardatza eta lehia horretan sobietarrak aurretik zihoazen. Ilargira nor lehen heldu zen erronka eta horretan Estatu Batuek beren makina zientifiko, teknologiko eta ekonomikoa ziztu bizian jarri zuten. Gaur, espazioaren esplorazioak ez du orduko lilura pizten jendearengan; lehentasun txikiagoa du eta NASAk baliabideak lortzeko gorriak ikusten ditu. Datu bat: 1991ean $ 14.000 milioiko aurrekontua zuen eta 1998an $ 13.500 milioikoa du. Beraz, NASAk bide berriak bilatu behar ditu jendearen interesa pizteko eta, ondorioz, bere aurrekontuak gizentzeko.
Promozio- eta propaganda-aukera adiutuagorik ba al dago heroi amerikar zaharra berriro espaziora bidaltzea baino? Ikerketa zientifikoa aitzakia, txerri goseak amestutako ezkurra topatu du.
Dena den, John Glennen adorea miresten dut.

Límpia, fija y da esplendor (1998-10-24)

2005-04-05T18:44:00.000+02:00

Real Academia Española izeneko gaztelaniaren akademiak bere hiztegi ospetsuan ehunka hitz eta esapide berri sartzeko asmoa duela leitu berri dut. Ez dira horiek guztiak hitz kultu edo teknologia berriak ekarritako teknolektoak izango; asko eta asko kaleko hizkuntza arruntetik bildutakoak izango dira, ordea. Horrela, jadanik garrulo (=alproja) edo meter la gamba (=hanka sartu) ez dira hitz edo esapide desegokiak, akademikoki bederen. Akademiaren garbitze, finkatze eta ospe emate lan honek 2001eko hiztegiaren edizioan ikusiko ei du argia.
Berria irakurri ahala euskara eta gaztelaniaren egoerak aldaratzen hasi nintzen. RAE argota sartzen DRAEn; gure akademia euskara batuaren lehen hiztegia osatzeko lan nekezean eta konparazioak, noski, aho-zapore garratza utzi zidan.
Gure Akademiak, Euskaltzaindiak, lanari dakio, ezin uka, baina ohizko moldeari darrakio: astiro,… astiroegi. Eta horrek kezka sortzen dit. Euskaltzaindia gizarteak agintzen dion hizkuntz gidaritza betetzera ez da iristen. Euskaldunon behar linguistikoak ezin ditu ase. Ez da hori, noski, gure akademiaren apeta gaiztoa, ezina baizik. Euskaltzaindiaren egiturak eta prozedurak hizkuntza normalizatua duten akademiena dira oinarrian; frantsesaren eta gaztelaniaren akademien eredua dago gibelean, zuzentasun linguistiko erabatekoa bermatzeari lotuta dagoena eta ez normalizatze-bidean dagoen hizkuntza baten premia linguistikoak asebetzeari. Egun, Euskaltzaindiak dituen azpiegitura eta giza baliabideak oso ahulak dira gizarte honek eta herri honen erakunde publikoek agindu dioten lana betetzeko. Izan ere, errealista izanik eta ñabardura guztiak eginez, baliabide urriz hornitutako amateur batzuk egoki hornitutako profesional batzuk egin beharko luketen lana egiten ari dira. Zer dira, bada, euskaltzainak? Beren lanbideek uzten dizkieten ordu libreak, hizkuntzarenganako onginahiak gidaturik edo, euskararen alde erabiltzen duten jaun-andere jakintsuak.
Hiztegi Batua da, akaso, Euskaltzaindiak erantzun lasterrak emateko gaitasun ezaren adibide paradigmatikoa: 20.000 hitzeko zerrenda osatzeko 8 urte beharko ditu. Lar luzatu da. Euskaraz lan egiten dugunok ezin dugu horrenbeste itxaron. Ezin gara duda eternalean murgildurik bizi, horrek kostu handiak baititu, ekonomikoak zein bestelakoak: hiztegiak, liburuak eta enparauak ezin dira urtero berritu; etengabe ikasten eta desikasten ezin gara ibili eta arau eza sesio linguistikoen iturri da.
Zein da konponbidea? Euskaltzaindiaren esku diru- eta giza baliabide gehiago jartzea, ene aburuz. Euskararen normalizazio-prozesuak eskatzen dituen erantzun laster eta eraginkorrak gauzatzeko profesionalak jarri behar dira lanean, beren lanbidea horixe izango dutenak. Hizkuntz ezagutza handiko profesional prestu mordoa dago Euskal Herrian, Euskaltzaindian bertan zein kanpo. Horiek baliatu beharko genituzke. Ez genuke, apika, % 100ko zuzentasun linguistikoa bermatuko, azkar egin behar delako lan, baina % 90koa aski da gizarteari, eskatzen duena, ematen bazaio. Nire lagun batek esaten duen legez, 'onena, onaren arerio'. Gero etorriko dira akademizismoaren garaiak.
Euskararen normalizazio-prozesuak Euskaltzaindia indartsua behar du, ospez zein baliabidez. Gure arduradun politikoen esku dago bigarrena.

Arre, arre mandoko! (1998-10-17)

2005-03-29T15:38:00.000+02:00

Aurtengo sanferminetan promes egin nion Zangozako nire lagun bati Nafarroa Oinezera joanen nintzela bihar eta, bertan, Iruñeako karriketan kantatzen diodan Arre, arre mandoko, bihar Iruinerako, etzi Zangozarako… kantua kantatuko niola. Halakoa zen ene asmoa, baina usteak ustel eta hitza janen dut. Bakartuko nauela iguriki dut.
Mandoak ez nau Zangorara eramanen, Nafarroako beste txoko polit batera baizik: Nafarroa Behereko Irisarrira. Bertan, gaur eta bihar, bi urtez behin egiten den Ondarearen Eguna burutuko baita. Hautua egitea ez da erraza izan. Bi tokietara joateko arrazoiak banituen, pertsonalak zein bestelakoak. Bestetik, Ondarearen Eguna zein Nafarroa Oinez dira erakargarri eta interesgarri euskal kulturaren erakusgarri bezala eta, era berean, sinbolismo handia dute. Nolabait txanpon baten bi aldeak darakusate. Batetik, Zangoza, euskal kulturaren eta euskararen esperantzaren adierazgarri; aspaldi galdutako eremuak berreskuratzen eginiko ahalegina eta lortzen ari den arrakasta. Bestetik, Irisarri, itolarrian dagoen hizkuntza baten lekukoa.
Hegoaldetar baten ikuspegitik, Iparraldeari buruz, barnealdeari buruz batez ere, izan dezakegun irudi bukolikoa eraldatzeko parada aproposa da Ondarearen Eguna. Batetik, Irisarriko ospakizunak oso garbi adierazten du zein den Iparraldeko gizartean euskarak duen benetako tokia. Elkarteen biltzarreko erakus-mahaien artean osteratxo bat egitea aski da horretaz jabetzeko. Aurkeztutako materialari, mahaien atzean dauden lagunen berbaroari, argazkien oineko testuei erreparatzea baizik ez dago nagusiki frantsesez mintzo direla ohartzeko. Euskal Herriko ondarea da erakusgai, baina arrotz mintzo da.
Bestetik, Iparraldearen barnealde estatistikoki euskaldunaren egoera soziolinguistiko latza ere nabarmen azaleratzen da. Duela bi urteko pasadizo bat ekarriko dut gogora. Ondarearen Egunaren karian Irrisarriko Etchevers enean hartu nuen ostatu. Goizean tabernara jaitsi nintzen lagun batekin gosaltzera. Kruasana eta kafesnea dastatzen ari ginen tarte horretan, adineko irisarritar batzuk, laborari itxura peto-petokoak, sartu ziren; Bonjour! beren agurra eta frantsesez beren solas osoa. Harriturik galdetu nion nire lagunari Ez, al dira ba euskaldunak? Arrapostuak, lurjo ninduen, Bai, baina Iparraldean gaude. Eskemak apurtuta gelditu nintzen, hegoaldeko nire garun honek nekez imajinatzen baititu Alkizako Periko eta bere lagunak iganderoko meza osteko hamaiketakoan gaztelaniaz berritzen!
Hizkuntz egoeraren errealitatearen gordintasuna albo batera uzten badugu, Irrasarriko Ondarearen Eguna euskal kulturaren adierazpen oparoa da. Merezi du! Jitera gonbit egiten zaitut, bereziki, hegoaldekoa bazara eta Iparraldea B&B eta Jaun baruak baino zerbait gehiago dela ezagutu nahi baduzu.

Nobel Sariak (1998-10-10)

2005-03-22T09:04:00.000+01:00

Nobel sarien dantza hasi da jada. Nobel Fundazioak, ohizkoa duen erritualari jarraituz, 1998ko Nobel sarien irabazleak aldarrikatuko ditu datorren astean zehar: Fisologia eta Medikuntzakoa astelehenean, Fisikakoa eta Kimikakoa asteartean, Ekonomiakoa asteazkenean eta Bakearena ostiralean. Halaber, tradizioak Literaturazko sariaren irabazlea gainerantzekoak baino aste batzuk geroago iragartzea agintzen zuen, hala ere, aurtengo irabazlea Jose Saramago portugaldarra dela badakigu herengunez gero.
Dudarik gabe, Alfred Nobelen legatuaren itzalean sortutako sariok mundu-mailan banatzen diren sari handienak eta entzutetsuenak dira. Irabazleari ospearen eta aintzatespenaren ateak zabaltzen zaizkio: lankide-zirkuluetatik at ezezaguna den fisikaria, esaterako, medietako izar bihurtzen da bat-batean eta aurrerantzean unibertsitateak, enpresak eta enparauak atzetik izango ditu beraien gonbidatua izan dadin hitzaldi edo ekitaldietan. Bestetik, zorioneko fisikari horri narbarmen gizenduko zaio poltsa. Izan ere, 1998ko Nobel sari bakoitzaren ekarpen ekonomikoa 7,7 milioi suediar koroa izango da (138 milioi pezeta edo 5,5 milioi libera). Merezimenduz, hala ere.
Antza, euskal hiritarrok urrun gaude Nobel sarien zirkuitutik. Iraganari erreparatzen badiogu, sarien ia ehun urteko historian huts egin dugu Pirinioen bi aldeoan kantuan eta dantzan egiten ei duen herri honen kideok. Baina, herritartasunaren bahearen sare-begia zabaltzen badugu, Nobel saridun bat edo beste harrapatzen dugu, jatorriz edo zirkunstatziaz. Bi izen datozkit tupustean gogora eta, apika, ez dira gehiago izango: jatorriaren arauan, Luis Federico Leloir Aguirre argentinarra (Kimika, 1970) eta zirkunstantziari jaramon eginez, Santiago Ramon y Cajal petillarra (Fisiologia eta Medikuntza, 1906). Uzta eskasa, alajaina!
Besteak baino eskaxagoak al gara euskaldunak? Ez zait iruditzen, Nobel saridunik gure artean ez izatea gure kultur eta unibertsitate-historia kamutsaren ondorio baino ez da. Etorkizunean esperantza izan behar dugu.
Zientziaren alorrari mugatzen bagatzaizkio, pista polit bat eman zuen Pedro Migel Etxenikek Asturiasko Printzearen saria eman ziotenean. 'Nobel saria noizko?' galdetu zioten: 'Nirea bezalako ehun ikerketa-talde behar dira Euskal Herrian Nobel sariaren aukera izateko'. Hitz zuhurrak ezpairik gabe. Euskal Herrian goi-mailako zientzia jaioberria da, aurrerantz azkar egiten ari bada ere. Gure erakunde publikoek zientzia eta teknologiaren garapena sustatzeko eginiko ahaleginak dira, besteak beste, euskal zientziaren susperraldiaren erantzuleak.
Alabaina, Pedrori arrazoia emanik ere, esperantzarik ez dut galtzen epe ez horren luzera Nobel saridunen artean euskaldunik egongo denik. Ez, akaso, Euskal Herrian lanean ari diren zientzilarien artekoa, bai, ordea, hor munduan zehar ospe handiko laborategi eta enpresetan barreiatuta dauzkagun garun horien arteko bat. Batzuk, behintzat, Nobel sarien zirkuituetan sartzeko paradan egon daitezke. Izan ere, merezimendu guztiak landa, Nobel saria jasotzeko 'une egokian, toki egokian' egotea ere beharrezkoa da.

Elkar hartu (1998-10-3)

2005-03-15T10:47:00.000+01:00

Egia esan, aitor dezadan, elkar hartu esapidea berria egin zitzaidala Mari Karmen Garmendiaren ahotan duela hainbat urte entzun nuenean. Hain segur, lehenago ere entzuna edo irakurria izango nuen, baina gure Kultura Sailburuari zor diot esapide horren ezagutza kontzientea.
Bereiz, elkar eta hartu ez dira halako hitz handi-mandiak. Hiztegietako beste milaka horien kasta berekoak dira, kolore eta adierazgarritasun apartekorik gabekoak. Baina, bien batura beste kontu bat da: elkar + hartu.
Bi osagaion batura hasiera-hasieratik iruditu zitzaidan indar handikoa; adierazgarritasun sakonekoa. Bat gehi bat bi baino gehiago dira kasu honetan. Ondorioz, elkar hartu nire hitz eta esapideen altxorrean gorde nuen kutunki. Harez gero, erabili izan dut, tentuz eta neurriz beti ere.
Garai haiek, bestetik, ez ziren xamurrak euskalgintzan, ez behintzat elkar hartzeko modukoak. Mesfidantzak, susmoak eta zalantzak usu korritzen zuten. Euskalgintzaren agenteen eta administrazio publikoaren arteko ezinegona nabarmena zen. Lehenek ez zioten oso egoki eta nahikoa irizten erakunde publikoen jardunari eta erakunde publikoek, bestetik, gizartean sortzen ziren mugimenduen atzean mamuak ikusteko joera nbarmena zuten. Egunkari hau berau horren lekuko. Gainera, euskalgintzaren herri-mugimenduen artean ere ez ziren kalapitak eta ezinegonak falta.
Garaiak aldatuz joan dira. Mesfidantzak, susmoak eta zalantzak uxatu edo egin dira. Herri-mugimenduak gizarte-erakunde bihurtu dira. Batzuek eta besteek, elkarri hurbiltzeko ahaleginak egin dituzte eta hortxe daude fruituak: aspaldi bateko susmagarriak Euskararen Aholku Batzordean eta gizarte-agenteek Biziberritze Plan Nagusiaren erredakzioan eginiko lan eta ekarpenak.
Bide horretan, Euskararen Gizarte Erakundeen Kontseilua dateke garai berri hauen adierazgarririk behinena. Kontseiluan elkar hartu dute, estrainekoz, euskalgintzako kolore guztietako gizarte-erakundeek. Hainbat ezaugarrik defini dezakete kontseilua: interlokuziorako erreferente, gogoetarako bilgune, diskurtso berritzailearen eragile, ilusio-piztaile, euskalgintzaren barne-kohesiorako erreminta, etab. Horietako guztietako bakoitzak, dudarik ez, Kontseiluaren betebeharren zati bat definitzen du. Hala eta guztiz ere, Kontseiluaren ezaugarri eta indar nagusia hau da: euskalgintzako agenteok elkar hartzeko gunea izatea. Kontseiluak hor du indargunea. Kontseiluan euskalgintzaren agenteok elkar hartzen badugu, euskalgintzak tinko aintzinatzeko erreminta erabakigarria izango da. Baina, elkar hartzea geronen aukera da eta geronek onartu behar dugu.
Gaur Zamunion abian jartzen den XXI. Mendeko Akordioa: Bai Euskarari kanpainan, elkar hartuta euskalgintzarentzat horizonte oparoagoak lantzen hasteko parada ezinobea dugu. Elkar hartu.

Abiatzeko alegia (1999-9-26)

2005-03-09T16:47:00.000+01:00

Etxeko egongelako nire besaulkian nago. Umeak ohean dira jada. Bukatu dira builak eta algarak eta lasaitasuna nagusitu da. Egunkariaren orrialdeak pasatzen ari naiz nagiki. Apenas erreparatzen diot titulu edo argazki ez den beste ezeri. Kulturako orrialdeetan berri laburren zubate batera joan dira nire begiak oharkabean. Hortxe egin dute planto.
Hasperen egin dut. Egunkaria belaunen gainean utzi dut zabalik. Aurrez aurre egongelako liburutegia agertu zait. Ordena handirik gabe pilatuta daude liburuak apaletan: handiak txikien ondoan; poltsiko-edizioak luxuzkoen aldamenean; garestiak eta merkeak; euskaraz zein beste hizkuntzaz; zaharrak nola berriak; zutik zein etzanik.
Begiak korritu ditut apaletan zehar. Liburuak ez ditut ikusi, baina sentitu egin ditut, laztandu egin ditut. Jakin badakik, telebistaren gaineko apalean, Etorren liburuxka horien artean, gaztaroan mundu berri bat zabaldu zidan Txillardegiren 'Hizkuntza eta Pentsakera' dagoela eta saski-naski berean Kintanaren 'Behin Batean', orduko 'gorrien' argitaletxea zen Lurreko beste batzuekin batera.
Klasikoak sailekoak txukun-txukun ordenatuta daude erdialdeko apal bitan. Eder egiten dute. Egia esan, hatzen laztan gutxi izan dituzten beren orrialdeek. Ez dira klasiko horiek gehienak nire gustuko irakurgaiak. Ondoan jarrita ditudan 'El Solar Vasco-navarro' sailekoek ez dute patu bera izan. Zaharraren usainarekin batera dute usatuarena. Zenbat datu jakingarri bildu ditut orrialde lodi horixka horietan!
Elhuyar. Zienzia eta Teknika aldizkariaren bilduma gradu askoko alkohola gordetzen dugun armairuaren ondoko apalean dago. Kontzidentzia hutsa, bateren bati besterik otu bazaio ere…
Beste geletan sakabanaturik dauden ehundaka liburuak ezin ditut ahaztu. Umeen gelan, gure haur garaiko Mortadelo eta Filemon edo Titin-en abenturak eta gaurko umeen Xirrista edo Teo. Nebaroko Enid Blynton eta Burroughs-en Tarzan hor dituzte zain, beste anitzen artean.
Langelako, Mac Plus xaharraren parez pare, lanerakoak: hiztegiak eta karrerako testuliburuak, besteak beste, UEU hasierako 'inkunableak' apalategikide dituztelarik. Piskunov-ek eta enparauek hauts piska bat pilatu dute, baina formulaz hornitutako orrialdeek kontsultak ez dituzte oraindik falta.
Gure liburutegi sakabanatuaren miaketari utzi diot, zientzi fikzioraino ailegatu gabe, bidenabar. Begiak itxi ditut. Hasperen egin dut. Amets egin dut. Etxeko egongelan liburuz inguratuta, British Libraryren gela zirkular ospetsuan eserita nengoela iruditu zait. Amets hutsa, badakit! Ehundaka liburu batzuk milioikoa liburuen aurrean. Alta, amets egin dezagun liburu-piloekin, esaerako txerriak ezkurrekin bezala. Izan ere, 'Ia bi milioi liburuentzako tokia du Kataluniako Liburutegiak'